III PZP 27/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), Z. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pawła W. przeciwko Przedsiębiorstwu Obsługi Przemysłu Rolnego o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 8 marca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:" Czy w związku z osiągnięciem przez poszkodowanego w wypadku w najbliższych latach 65 roku życia i uzyskania renty starczej dopuszczalne jest ustalenie czasu trwania renty uzupełniającej do tego czasu?"udzielił następującej odpowiedzi:W procesie o rentę uzupełniającą należną w wypadku w zatrudnieniu na skutek utraty zdolności do pracy zarobkowej sąd nie powinien ograniczyć obowiązku płacenia renty do momentu uzyskania przez powoda uprawnień do emerytury, chyba że z okoliczności danej sprawy wynika, iż powód w chwili osiągnięcia uprawnień do emerytury byłby niezdolny do wykonywania pracy zarobkowej nawet wówczas, gdyby nie uległ wypadkowi. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia składowi trzech sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne nasunęło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód uległ wypadkowi w zatrudnieniu. Sąd Powiatowy, zasądzając rentę, ograniczył czas jej trwania do dnia 9 czerwca 1973 r. z tej racji, że powód, urodzony w dniu 9 maja 1908 r., ukończy właśnie we wspomnianej dacie 65 lat życia. W rewizji od tego wyroku powód żąda zasądzenia renty bez oznaczenia "terminu końcowego".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, zważył, co następuje:Zagadnienie dotyczy określenia czasu trwania renty, należnej na podstawie przepisów prawa cywilnego na skutek wypadku w zatrudnieniu. Sąd Wojewódzki istoty zagadnienia dopatrzył się w osiągnięciu przez poszkodowanego w najbliższych latach 65 roku życia, w związku ze sformułowaniem, jakim posłużył się Sąd Powiatowy, zaznaczając, że "poszkodowany pracownik" przeszedłby na rentę starczą, gdyby nie uległ wypadkowi, w razie istnienia ku temu przesłanek, od których zależy uprawnienie do renty starczej (emerytury). Wymaga jednocześnie podkreślenia, że Sąd Powiatowy, ograniczając czas trwania renty, brał pod uwagę datę, do której powód byłby zatrudniony, a więc datę uzyskania renty starczej (emerytury).Według art. 444 § 2 k.c., podobnie jak i według art. 161 § 2 k.z., jeżeli poszkodowany utracił m.in. całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Oba te przepisy określają podstawy ustalenia wysokości renty. Jeśli chodzi o renty z tytułu utraty całkowicie lub częściowo zdolności do pracy zarobkowej, to wysokość jej wyznacza zakres szkody polegającej na utracie zdolności do pracy zarobkowej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego określiło, jakie okoliczności w tym zakresie należy brać pod uwagę. Żaden z przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (por. art. 22) nie przewiduje też ograniczenia czasu trwania renty inwalidzkiej (art. 3) ze względu na to, że gdyby nie wypadek, to pracownik uzyskałby uprawnienie do emerytury.Zarówno przepisy kodeksu zobowiązań, jak i przepisy kodeksu cywilnego nie przewidują wyraźnego ograniczenia uprawnień do renty pod względem czasu jej trwania. Czas bowiem trwania tego uprawnienia zależy od konkretnego stanu faktycznego. Renta służy do naprawienia szkody polegającej na utracie zdolności do pracy zarobkowej. Określenie zatem czasu trwania uprawnienia do renty zależy od ustalenia tego, jak długo - gdyby nie fakt nieszczęśliwego wypadku - poszkodowany pracownik zachowałby swoją zdolność do pracy. Na okres zachowania zdolności do pracy może mieć wpływ m.in. osiągnięcie przez pracownika określonego wieku. Jednakże osiągnięcie określonego wieku samo przez się nie daje podstawy do wniosku, że pracownik utracił w całości lub w części zdolność do pracy z osiągnięciem wieku emerytalnego lub uprawnień do emerytury. Wielu bowiem pracowników, nawet po osiągnięciu wieku emerytalnego, zachowuje nadal zdolność do pracy w całości lub w części. Zarówno przepisy dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 28-30), jak i przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 19-21) uzależniają uprawnienia do emerytury nie tylko od osiągnięcia wieku emerytalnego, ale także od istnienia wymaganego okresu zatrudnienia. Tak więc pracownik - pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli nie ma wymaganego okresu zatrudnienia - musi pracować zarobkowo także po osiągnięciu wieku emerytalnego, aby uzyskać uprawnienie do emerytury.Już zatem z tych względów data osiągnięcia wieku emerytalnego czy też uprawnień do emerytury nie stanowi zdarzenia ograniczającego w czasie uprawnienia do renty.O tym, jak długo przysługuje poszkodowanemu pracownikowi uprawnienie do renty, decydują okoliczności poszczególnego wypadku. Jakkolwiek z reguły sąd nie powinien ograniczyć obowiązku płacenia renty do momentu uzyskania przez poszkodowanego uprawnień do emerytury, to jednak nie można wyłączyć możliwości ograniczenia w czasie trwania uprawnień do renty, jeżeli z okoliczności danej sprawy wynika, iż poszkodowany w chwili osiągnięcia uprawnień do emerytury byłby niezdolny do wykonywania pracy zarobkowej nawet wówczas, gdyby nie uległ wypadkowi.Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 października 1966 r. III CR 226/66 (OSNCP 1967 r. poz. 108) wyjaśnił, że przy określaniu wysokości renty dla człowieka młodego lub będącego w sile wieku nie ma potrzeby snucia domysłów na temat przyszłego okresu niezdolności do pracy z powodu starości, i dlatego orzecznictwo sądowe przy przyznawaniu renty takim osobom nie ogranicza czasu jej trwania ani jej nie obniża ze względu na przyszłą starość.Co się zaś tyczy pracowników w podeszłym wieku, którzy ulegli wypadkowi, to zależnie od okoliczności poszczególnego wypadku może wchodzić w grę oznaczenie czasu trwania renty ze względu na stwierdzoną utratę lub ograniczenie zdolności do pracy zarobkowej zawiązanej z osiągnięciem określonego wieku.Takie ograniczenie czasu trwania renty zależy od stanu zdrowia pracownika w chwili wypadku, wymaga uwzględnienia jego żywotności, chorób samoistnych, okoliczności, których znajomość jest niezbędna przy ocenie jego zdolności do pracy, gdy chodzi o przypuszczalny czas trwania. Okoliczności tego rodzaju nieraz można ściśle określić, gdy chodzi o pracownika w starszym wieku, który jeszcze tylko przez krótki okres byłby zdolny do pracy zarobkowej, gdyby nie uległ wypadkowi, gdy związany z wiekiem i stanem jego zdrowia spadek sił w związku z rodzajem pracy wykonywanej przez niego przed wypadkiem po upływie tego okresu stanąłby na przeszkodzie spełnianiu przez niego obowiązków pracowniczych. Niezbędna tu jest szczególna wnikliwość, jako że chodzi o fakty dotyczące przyszłości.W razie nieokreślenia czasu trwania renty w chwili orzekania przez sąd, podmiot obowiązany do świadczenia renty może w odpowiednim czasie wytoczyć powództwo o zmianę czasu trwania lub wysokości renty (art. 907 § 2 k.c.).