I CR 13/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda.Sędziowie SN: T. Bukowski, J. Niejadlik (spr.).Protokolant: E. Sotomska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna, po rozpoznaniu w dniu 11 marca 1986 r. sprawy z powództwa Stanisława R. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 25 września 1985 r.:oddala rewizję; odstępuje od obciążenia powoda kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Stanisław R., emerytowany nauczyciel (ur. w 1910 r.), prowadził na 0,69 ha działce gospodarstwo sadownicze oraz hodował około 100 kur. Niezależnie od tego pełnił na 1/2 etatu pracę na stanowisku wychowawcy w internacie Zespołu Szkół Zawodowych w M. W dniu 1 sierpnia 1982 r. uległ on wypadkowi komunikacyjnemu, w następstwie którego doznał wielu uszkodzeń ciała i stał się całkowicie niezdolny do pracy oraz wymaga opieki osoby drugiej. Zaprzestał więc powód od tego czasu prowadzenia gospodarstwa i hodowli, a od dnia 1 września 1983 r. już nie pracuje na stanowisku wychowawcy. Pozwany Państwowy Zakład Ubezpieczeń uznał, co do zasady, swą odpowiedzialność za powstałe stąd szkody powoda. W wyroku z dnia 25 września 1985 r. uwzględnił Sąd Wojewódzki powództwo o zadośćuczynienie oraz o odszkodowanie za zniszczone w wypadku odzież i samochód do kwoty 287.807,50 zł. Zasądził też od pozwanego Zakładu na rzecz powoda rentę odszkodowawczą:1.po 13.083 zł (utracone dochody z gospodarstwa, wydatki na opiekę) miesięcznie od dnia wypadku do dnia 31 sierpnia 1983 r.,2.po 21.000 zł miesięcznie (utracone dochody z gospodarstwa, wydatki na opiekę, utracone wynagrodzenie za pracę wychowawcy) od dnia 1 września 1983 r. do dnia 31 sierpnia 1985 r.,3.po 13.083 zł (utracone dochody z gospodarstwa, wydatki na opiekę) miesięcznie od dnia 1 września 1985 r.Wyrażając pogląd, że gdyby nie doszło do wypadku komunikacyjnego, zaprzestałby powód - z ukończeniem 75 roku życia - pracy na stanowisku wychowawcy, oddalił Sąd Wojewódzki powództwo o rentę z tytułu zarobków osiąganych w Zespole Szkół Zawodowych w M. za czas od dnia 1 września 1985 r.W rewizji - powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1 i 5 k.p.c. - powód wnosił o uchylenie albo o zmianę tego wyroku przez zasądzenie na jego rzecz renty z tytułu utraconych zarobków również od dnia 1 września 1985 r.Uzasadnienie prawneRewizja jest bezzasadna.Można się zgodzić ze stanowiskiem rewizji, że rentę z tytułu utraty zdolności do pracy zasądza się w zasadzie na czas nieokreślony (art. 444 § 2, art. 907 § 2 k.c.). Reguła ta jednak dopuszcza wyjątki. Czas trwania uprawnienia do renty jest uzależniony od tego, jak długo poszkodowany zachowałby - gdyby nie doszło do nieszczęśliwego wypadku - zdolność do pracy zarobkowej. Te okoliczności da się zaś ściśle określić w odniesieniu do poszkodowanego, który uległ nieszczęśliwemu wypadkowi w starszym wieku. Nie jest to jednak jednoznaczne z twierdzeniem, że poszkodowany traci prawo do renty z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego (vide: uchwała SN z dnia 12 czerwca 1968 r., sygn. akt III PZP 27/68, OSNCP 1969, nr 2, poz. 24). Osiągnięcie wieku emerytalnego bowiem samo przez się nie stanowi zdarzenia ograniczającego w czasie uprawnienie do renty odszkodowawczej. Trafnie jednak Sąd Wojewódzki podnosi, że utrata zdolności do pracy zarobkowej następuje z upływem czasu, a mianowicie z procesem starzenia się, który w pewnym momencie i bez zajścia wypadku spowodowałby jej całkowitą utratę. Osiągnięcie podeszłego wieku, nie pozostając w normalnym związku przyczynowym z wypadkiem, powoduje więc utratę przez poszkodowanego uprawnienia do renty odszkodowawczej z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej. Oznacza to, iż można ograniczyć rentę w czasie do granicy wieku poszkodowanemu, który mimo osiągnięcia podeszłego wieku był w dacie wypadku komunikacyjnego czynny zawodowo, jeżeli z okoliczności wynika, że gdyby nie doszło do tego wypadku, ustałaby w stosunkowo krótkim czasie - ze względu na proces starzenia się - jego zdolność do pracy zarobkowej.Nie nasuwa też zastrzeżeń pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż możliwość przyznania poszkodowanemu będącemu w podeszłym wieku renty na czas określony uwarunkowana jest nie tylko od tego, czy instytucja, w której pełnił pracę, zatrudnia osoby w wieku emerytalnym, lecz - a nawet przede wszystkim - od stanu jego zdrowia przed wypadkiem i żywotności sił życiowych po wypadku.Niewadliwe ustalenia zaskarżonego wyroku wskazują, że przed wypadkiem komunikacyjnym 72-letni powód cierpiał na takie schorzenia, jak: dolegliwości bólowe i ograniczenie ruchomości kręgosłupa szyjnego oraz lędźwiowego, niedotlenienie i zwyrodnienie mięśnia sercowego, nadciśnienie tętnicze, nieżyt przewodu pokarmowego, pooperacyjne dolegliwości przepukliny oraz zakażenie dróg moczowych i związane z procesem miażdżycowym. Tego rodzaju samoistne schorzenia - postępujące przecież ze względu na ich naturę - mogły usprawiedliwić przyjęcie domniemania, że z ukończeniem 75 roku życia utraciłby powód zdolność do pracy zarobkowej również w sytuacji, gdyby nie doszło w dniu 1 sierpnia 1982 r. do wypadku komunikacyjnego. Możliwość oznaczenia w sposób stosunkowo ścisły czasu utraty przez powoda z przyczyn samoistnych zdolności do pracy na stanowisku wychowawcy młodzieży sprzeciwiała się zaś uwzględnieniu powództwa o rentę z tytułu utraconych zarobków na czas od dnia 1 września 1985 r. Nieznaczną ogólną zdolność do pracy wykorzystałby po tej dacie powód - gdyby ją zachował - do prowadzenia gospodarstwa, jako że nie wymagałoby to dojazdów do miejsca pracy, a zapewniłoby mu dochody nie mniejsze od uzyskiwanych uprzednio od Zespołu Szkół Zawodowych w M.Odpaść w konsekwencji musi zarzut, że ograniczając w czasie prawo powoda do renty z tytułu utraty zarobków naruszył Sąd Wojewódzki przepis art. 444 § 2 i art. 907 § 2 k.c.Rewizję powoda zatem oddalono (art. 387 k.p.c.).Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego znajduje uzasadnienie w przepisie art. 102 k.p.c.