III URN 1/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Brzeziński (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Mikołaja M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. o wypłatę połowy renty inwalidzkiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 21 lipca 1977 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 27 czerwca 1977 r.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca ma 73 lata (ur. 6.XII.1905 r.). W dniu 27 grudnia 1952 r. uległ wypadkowi w drodze z pracy do domu, w wyniku którego doznał złamania szyjki kości udowej z przesunięciem płaszczyzn, utracił w 55% zdolność do zarobkowania i od 1953 r. ma przyznaną rentę inwalidzką III grupy w związku z wypadkiem w zatrudnieniu.Pismem z dnia 9 stycznia 1975 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiadomił wnioskodawcę, że w związku z jego działalnością narodowowyzwoleńczą Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych na wniosek Ministra do Spraw Kombatantów przyznał mu emeryturę jako świadczenie wyjątkowe od dnia 1 grudnia 1974 r. w wysokości 1.800 zł miesięcznie z zaznaczeniem, że prawo do tej emerytury nie przysługuje w wypadku pobierania innej renty. W związku z powyższą decyzją Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. na zasadzie art. 78 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) wstrzymał wypłatę wnioskodawcy renty inwalidzkiej.Decyzją z dnia 10 stycznia 1976 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. z powołaniem się na przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie wyjątkowego przyznawania i podwyższania emerytur oraz rent kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych oraz pozostałym po nich członkom rodzin (Dz. U. Nr 45, poz. 238) podwyższył wnioskodawcy od dnia 1 stycznia 1976 r. emeryturę do kwoty 2.000 zł miesięcznie, niezależnie od dodatku rodzinnego, a decyzją z dnia 10 maja 1977 r. ustalił wysokość należnej wnioskodawcy emerytury, łącznie z dodatkiem, na kwotę 2.614 zł miesięcznie. W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się zwiększenia przyznanej mu emerytury, w każdym razie o połowę renty inwalidzkiej.Rada Nadzorcza Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie orzeczeniem z dnia 27 czerwca 1977 r. zatwierdziła decyzję Oddziału ZUS z dnia 10 maja 1977 r., jednakże Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie w uwzględnieniu odwołania wnioskodawcy wyrokiem z dnia 21 lipca 1977 r. zmienił orzeczenie Rady Nadzorczej i przyznał wnioskodawcy prawo do połowy renty inwalidzkiej trzeciej grupy inwalidów w związku z wypadkiem przy pracy z prawem do pobierania emerytury od dnia 1 maja 1977 r., wskazując w uzasadnieniu co następuje:"Ustawą z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43) świadczenie wnioskodawcy nie zostało zwiększone. Zgodnie z art. 2 ust. 1 wymienionej ustawy osobom uprawnionym do renty inwalidzkiej z tytułu wypadku w zatrudnieniu na podstawie przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym przyznaje się zamiast tej renty - renty przewidziane w ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105). Wnioskodawca był uprawniony do renty wypadkowej (zawieszonej ze względu na zbieg świadczeń) i z dniem 1 maja 1977 r. stał się uprawniony do renty wypadkowej z ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. Artykuł 23 tej ustawy stanowi, że osobie uprawnionej do renty inwalidzkiej na podstawie tej ustawy (wnioskodawca stał się taką osobą od 1 maja 1977 r.) oraz do emerytury na podstawie innych przepisów przysługuje półtora świadczenia rentowego (renta inwalidzka, zwiększona o połowę emerytury bądź emerytura zwiększona o połowę renty inwalidzkiej).Powołany przepis nie zastrzega, by emerytury, o których mowa, przysługiwały tylko w razie istnienia warunków ustawowych (wiek, staż pracy, ukończenie wieku w określonym czasie w stosunku do zaprzestania pracy). Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że wnioskodawcy uprawnionemu do renty wypadkowej z ustawy wypadkowej nie przysługuje połowa emerytury lub emerytura zwiększona o połowę renty wypadkowej, chociażby emerytura była świadczeniem wyjątkowym. Emerytura ta jest bowiem w świetle art. 23 ustawy wypadkowej emeryturą przyznaną na podstawie «innych przepisów». Z dniem 1 maja 1977 r. (wejście w życie ustawy z dnia 31 marca 1977 r.) wnioskodawcy przysługuje zatem połowa świadczenia rentowo-emerytalnego (...)".W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej do Sądu Najwyższego dnia 3 stycznia 1979 r., Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych domaga się uchylenia wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i oddalenia odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej z dnia 27 czerwca 1977 r. Rewizja nadzwyczajna zwraca w szczególności uwagę na to, że przyznanie wnioskodawcy emerytury nie nastąpiło w wyniku spełnienia warunków przewidzianych dla emerytury przez ustawę o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Przyznana wnioskodawcy emerytura ma, zgodnie z treścią decyzji Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, charakter świadczenia wyjątkowego, którego istotę stanowi związek z działalnością kombatancką. W konsekwencji brak jest podstaw do wniosku, że dotyczy jej przepis art. 23 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. Brak jest zwłaszcza podstaw do przyjęcia, że zawarte w decyzji przyznającej emeryturę wyjątkową zastrzeżenie odnośnie do niepobierania przez rencistę jednocześnie innego jeszcze świadczenia rentowego straciło moc po wejściu w życie ustaw z dnia 12 czerwca 1975 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 105) i z dnia 31 marca 1977 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 43), ani by zostało zmienione przez organ, który wydał decyzję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Po myśli art. 23 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) osobie uprawnionej do renty inwalidzkiej na podstawie tej ustawy oraz do emerytury na podstawie innych przepisów wypłaca się - zależnie od jej wyboru - bądź przysługującą takiej osobie rentę inwalidzką powiększoną o połowę emerytury, bądź emeryturę powiększoną o połowę renty inwalidzkiej. Jest to ustawowe uprawnienie nie emeryta, lecz inwalidy, a ściślej - osoby, która została zaliczona do jednej z grup inwalidów w związku z chorobą zawodową, wypadkiem przy pracy, bądź wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu wyżej powołanej ustawy wypadkowej z 1975 r. i która ma przyznaną z tego tytułu rentę inwalidzką. Wbrew założeniom rewizji nadzwyczajnej organ przyznający emeryturę nie może tego uprawnienia inwalidy ani wyłączyć, ani ograniczyć.Po przyznaniu emerytury, nawet w drodze wyjątku w rozumieniu przepisu art. 116 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) lub przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie wyjątkowego przyznawania i podwyższania emerytur oraz rent kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych oraz pozostałym po nich członkom rodzin (Dz. U. Nr 45, poz. 238) lub § 1 uchwały nr 134 Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie wysokości emerytur i rent przyznawanych w trybie wyjątkowym kombatantom oraz pozostałym po nich członkom rodzin (nie publikowanej) osoba, której emeryturę taką przyznano, jest osobą "uprawnioną" do tej emerytury w rozumieniu przepisu art. 23 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105). Organ przyznający emeryturę może natomiast - jeżeli przepisy normujące przyznawanie emerytury nie stanowią inaczej - uzależnić przyznanie emerytury i jej wypłatę od spełnienia określonych warunków, np. od warunku, by emeryt nie miał, poza emeryturą, innych źródeł utrzymania, nie wyłączając renty inwalidzkiej. Warunek taki może w szczególności zastrzec przy przyznawaniu tzw. emerytury uznaniowej organ uprawniony do przyznania takiej emerytury, np. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - jeśli chodzi o emeryturę przyznawaną wyjątkowo w rozumieniu przepisu art. 116 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) lub Minister do Spraw Kombatantów - jeśli chodzi o emeryturę przyznawaną i podwyższaną w drodze wyjątku w rozumieniu przepisów § 1 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie wyjątkowego przyznawania i podwyższania emerytur oraz rent kombatantom oraz więźniom obozów koncentracyjnych oraz pozostałych po nich członkom rodzin (Dz. U. Nr 45, poz. 238), a także Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych - jeśli chodzi o emeryturę przewidzianą w uchwale nr 134.Należy przy tym zauważyć, że od braku niezbędnych środków utrzymania uzależnione jest przyznanie emerytury w drodze wyjątku zarówno w rozumieniu art. 116 ustawy o p.z.e. z dnia 23 stycznia 1968 r., jak i § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r., a także § 1 powołanej wyżej uchwały nr 134/74 Rady Ministrów z 31 maja 1974 r. Jeżeli warunek taki został zastrzeżony, a po przyznaniu emerytury powstanie sytuacja sprzeczna z tym warunkiem, gdyż np. inwalida, któremu została przyznana rozważana "uznaniowa" emerytura, uzyska środki utrzymania z innych źródeł (np. uzyska lub zdecyduje się na "uruchomienie" przyznanej mu wcześniej renty inwalidzkiej), przysługujące mu prawo do świadczeń emerytalnych w całości ustaje (por. art. 66 pkt 1 ustawy o p.z.e.), w związku z czym wypłatę emerytury wstrzymuje się (art. 76 pkt 1 ustawy o p.z.e.).Praktycznie więc biorąc, wnioskodawca nie dlatego nie może uzyskać korzyści, o jakich mowa w przepisie art. 23 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r., że przepis ten nie ma zastosowania do niego, lecz dlatego, że przyznanie wnioskodawcy świadczeń w przepisie tym przewidzianych byłoby równoznaczne z uzyskaniem przez wnioskodawcę środków utrzymania z innych źródeł, w szczególności w postaci renty inwalidzkiej (obydwie formy "podwyżki", o jakiej mowa w art. 23 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r., wymagają "uruchomienia" przynajmniej połowy renty inwalidzkiej). To zaś z kolei naruszałoby warunek, od którego uzależnione zostało przyznanie i trwanie prawa wnioskodawcy do rozważanej emerytury.Wnioskodawca oczywiście może zrezygnować z przyznanej mu w drodze wyjątku emerytury i poprzestać na rencie inwalidzkiej. Nie o to mu jednak w niniejszej sprawie chodzi. W rzeczywistości dąży on do uzyskania podwyższenia emerytury wbrew woli organu, który emeryturę tę mu przyznał, ponad kwotę wymienioną w decyzji tego organu. Ponieważ możliwości osiągnięcia takiego skutku nie przewiduje ani powołany wyżej przepis art. 23 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r., ani żaden inny z obowiązujących przepisów prawa, oparty na odmiennych założeniach, wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wymagał - w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej - z mocy art. 422 k.p.c. w związku z art. 277 § 2 k.p. i art. 83 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych uchylenia przy równoczesnym oddaleniu odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Olsztynie z dnia 27 czerwca 1977 r.