III CZP 108/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Haliny W. przeciwko Helenie W. o ustalenie i wydanie, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 1 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nieważna jest umowa sprzedaży i przeniesienia własności nieruchomości zawarta przez cudzoziemca dewizowego z krajowcem dewizowym, w której cudzoziemiec dewizowy bez zezwolenia właściwej władzy sprzedał i przeniósł własność nieruchomości położonej w Polsce krajowcowi dewizowemu za krajowe środki pieniężne?"udzielił następującej odpowiedzi:Nieważna jest umowa, mocą której cudzoziemiec dewizowy bez zezwolenia właściwej władzy dewizowej sprzedaje i przenosi własność nieruchomości położonej w Polsce krajowcowi dewizowemu za krajowe środki pieniężne. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dla m. Poznania wyrokiem z dnia 25 maja 1966 r. ustalił, że właścicielem nieruchomości położonej w P. przy ul. (...), zapisanej w księdze wieczystej oraz położonych tam lokali mieszkalnych oznaczonych hipotecznie K.W. 16671, 16672 i 16673, jest powódka Halina W. i zobowiązał pozwaną do wydania powódce wymienionych nieruchomości i lokali za równoczesnym wydaniem przez powódkę pozwanej czterech kopert przedfilatelistycznych rosyjskich, szczegółowo w sentencji tego wyroku określonych.W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Powiatowy ustalił, że powódka aktem notarialnym z dnia 5.VIII.1963 r. złożyła pozwanej i jej małoletnim synom ofertę sprzedaży lokali mieszkalnych wyżej wymienionych oraz że dalszymi aktami notarialnymi z dnia 8.X. i 18.XI.1963 r. mąż pozwanej, działając jako pełnomocnik powódki, sprzedał pozwanej wymienione lokale wraz z przynależnymi udziałami w nieruchomości i przeniósł prawo własności na rzecz pozwanej. Z ustaleń tego Sądu wynika nadto, że powódka w okresie zawierania powyższych umów była cudzoziemcem dewizowym w rozumieniu przepisów dewizowych, że strony nie uzyskały zezwolenia władzy dewizowej na zawarcie powyższych umów oraz że umowy powyższe były umowami pozornymi, gdyż w rzeczywistości strony nie zawarły umowy sprzedaży tych nieruchomości za kwotę 180.000 zł, lecz umowę zamiany tych nieruchomości w zamian za cztery koperty przedfilatelistyczne. Na tej podstawie Sąd Powiatowy uznał umowy te z mocy art. 41 p.o.p.c. za nieważne.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję pozwanej od powyższego wyroku Sądu Powiatowego, powziął wątpliwość sprecyzowaną wy przytoczonym wyżej pytaniu prawnym, które z mocy art. 391 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy ustawy dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 133) uzależniły zawieranie bądź wykonanie umów od zatwierdzenia lub zezwolenia właściwej władzy dewizowej.Zatwierdzenie umowy przewidziane jest w art. 15 ustawy i dotyczy wyłącznie umów mających za przedmiot obrót wartościami dewizowymi i zawieranych przez Skarb Państwa, jednostki gospodarki uspołecznionej oraz innych wykonawców narodowych planów gospodarczych.Natomiast zezwolenie na zawarcie umowy, przewidziane w art 19 ustawy, dotyczy umów mających za przedmiot obrót wartościami dewizowymi i zawieranych przez osoby fizyczne i prawne nie będące wykonawcami narodowych planów gospodarczych oraz pewnych umów, które odnoszą się do transakcji zagranicznymi środkami płatniczymi, kruszców szlachetnych lub zagranicznych papierów wartościowych.Zatwierdzenie umowy różni się w sposób zasadniczy od wymaganego przez ustawę zezwolenia na zawarcie i wykonanie umowy. Zatwierdzenie bowiem nie poprzedza umowy i nie warunkuje jej zawarcia, a jedynie uzależnia jej wykonalność lub ważność w razie zamieszczenia w treści umowy odpowiedniej klauzuli. Natomiast zezwolenie na zawarcie umowy musi poprzedzać zawarcie umowy, musi być zatem uzyskane przed zawarciem określonej umowy. Zezwolenie władzy dewizowej przewidziane w art. 19 ustawy jest jedną z ustawowych przesłanek rozporządzenia wartościami dewizowymi. Umowa taka zatem, zawarta bez uprzedniego zezwolenia władzy dewizowej, jest z mocy art. 41 p.o.p.c. nieważna.Okoliczność, że w ustawie karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) pewne czynności dewizowe zostały uznane za przestępstwa i zagrożone odpowiednią karą, nie ma znaczenia dla skutków cywilnoprawnych związanych z nieuzyskaniem wymaganego w art. 19 ustawy dewizowej zezwolenia na zawarcie umowy, której przedmiotem jest rozporządzenie (obrót) wartościami dewizowymi. Przepisy ustawy karnej skarbowej w żadnym razie nie są tymi przepisami, które w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. wchodzą na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnych.Zezwolenia władzy dewizowej wymagają jedynie umowy, których przedmiotem jest (art. 1) obrót wartościami dewizowymi w kraju i za granicą.Bezwzględnymi wartościami dewizowymi są zagraniczne środki płatnicze wymienione w art. 2. Względnymi wartościami dewizowymi są krajowe środki płatnicze, a więc przede wszystkim pieniądze mające w kraju obieg ustawowy (art. 3), lecz jedynie wtedy, gdy stanowią przedmiot lub środek obrotów z cudzoziemcami dewizowymi bądź przedmiot wywozu za granicę, przywozu do kraju lub przewozu przez polski obszar dewizowy.Zagraniczne znaczki pocztowe nie są w rozumieniu ustawy dewizowej wartościami dewizowymi (patrz Komentarz Bidzińskiego i Sosnowskiego: Ustawodawstwo dewizowe, wyd. III, str. 33). Zagraniczne znaczki filatelistyczne traktuje się na równi z towarem. Kupno ich i sprzedaż przez osoby stale zamieszkałe w kraju w obrocie z cudzoziemcami podlegają ograniczeniom dewizowym jedynie wtedy, gdy zapłata za nie następuje środkami płatniczymi, a więc wartościami dewizowymi.Uprzedniego zatem zezwolenia dewizowego - stosownie do art. 19 ustawy dewizowej i okólnika Ministra Finansów z dnia 8 grudnia 1952 r. w sprawie wykonania przepisów dewizowych w zakresie umów obrotu nieruchomościami i prawami rzeczowymi na nieruchomościach (Mon. Pol. Nr A-1, poz. 23) - wymagają umowy kupna-sprzedaży i inne umowy mające za przedmiot rozporządzenie nieruchomością, zawierane pomiędzy krajowcami a cudzoziemcami dewizowymi, jeżeli w wyniku ich następuje lub ma nastąpić bezpośrednio lub pośrednio płatność środków płatniczych na rzecz którejkolwiek ze stron umowy bądź na rzecz innych osób. Zezwolenia dewizowego nie wymaga więc umowa zamiany nieruchomości położonej w kraju i stanowiącej własność cudzoziemca dewizowego, jeżeli przedmiotem świadczenia wzajemnego krajowca dewizowego nie będą środki płatnicze, lecz inne przedmioty nie będące wartościami dewizowymi.Cudzoziemcem dewizowym są osoby wymienione w art. 6 ustawy dewizowej, w szczególności osoby fizyczne zamieszkałe za granicą. Osobę fizyczną uważa się za zamieszkałą za granicą, jeżeli stale przebywa ona za granicą. Stosownie do zarządzenia Ministra Finansów z dnia 31 maja 1960 r. w sprawie stosowania przepisów ustawy dewizowej do osób czasowo przebywających za granicą lub w kraju oraz zezwolenia dla tych osób na niektóre czynności obrotu wartościami dewizowymi (Mon. Pol. Nr A-51, poz. 244) nie są cudzoziemcami dewizowymi, lecz krajowcami dewizowymi w rozumieniu polskich przepisów dewizowych, obywatele polscy stale zamieszkali w Polsce oraz obywatele polscy przybyli z zagranicy na podstawie paszportów konsularnych na pobyt stały w kraju (§ 1). Osoby te są krajowcami dewizowymi również w okresie ich czasowego pobytu za granicą, przy czym za czasowy pobyt tych osób za granicą uważa się przebywanie ich za granicą w celu lub w związku z okolicznościami taksatywnie wyliczonymi w § 2 ust. 2 wymienionego zarządzenia, a między innymi w celach szkoleniowych i naukowych.Do udzielenia indywidualnego zezwolenia uprawniony jest Narodowy Bank Polski (zarządzenie Min. Finans. z dnia 27.V.1952 r., Mon. Pol. Nr A-47, poz. 647). Indywidualne zezwolenie powinno być złożone przy sporządzaniu notarialnego aktu (umowy).Z powyższych zasad Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.