II CR 76/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: W. Bryl, B. Łubkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii T. o dział spadku po Walesce Ś., na skutek rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 17 marca 1967 r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni domagała się przeprowadzenia działu spadku po zmarłej swej matce Walesce Ś. Wnioskodawczyni twierdziła, że w skład spadku ulegającego podziałowi wchodzą nieruchomości zapisane w księdze wieczystej Sz., że wprawdzie spadkobierczyni aktem sporządzonym w dniu 30 marca 1939 r. przed notariuszem C. nr rep. 125/39 sprzedała te nieruchomości za kwotę 3.000 zł swemu synowi Ignacemu Ś. i przeniosła na niego własność tych nieruchomości, jednakże umowa ta była pozorna, o czym m.in. świadczy to, że spadkodawczyni nie otrzymała od nabywcy żadnych pieniędzy za rzekomo sprzedane nieruchomości.Uczestnik postępowania Ignacy Ś. zaprzeczył, by powołana wyżej umowa była pozorna.Sąd Powiatowy w Katowicach postanowieniem z dnia 17 marca 1966 r. oddalił wniosek o dział spadku po Walesce Ś. "oraz przekazał sprawę Wydziałowi Procesowemu odnośnie wniosku o uznanie umowy sprzedaży za nieważną i pozbawioną skutków prawnych."Sąd Powiatowy uznał, że rozstrzygnięcie ważności umowy przenoszącej własność nieruchomości nie może nastąpić w postępowaniu o dział spadku, lecz tylko w odrębnym postępowaniu wszczętym w postępowaniu procesowym. W postępowaniu działowym sąd rozstrzyga wprawdzie spory między współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot należy do spadku (art. 685 k.p.c.), jednakże z treści tego artykułu - zdaniem Sądu Powiatowego - nie wynika, żeby można było w postępowaniu nieprocesowym rozstrzygnąć również sprawę ważności umowy (aktu notarialnego) o przeniesienie własności nieruchomości. Przepis ten bowiem, jako przepis szczególny, nie może być interpretowany rozszerzająco.Wnioskodawczyni w rewizji zarzuciła, że Sąd Powiatowy w zaskarżonym postanowieniu zastosował błędną wykładnię art. 685 k.p.c. Do sądu bowiem dokonującego działu spadku należy rozstrzygnięcie, czy dany przedmiot, a więc i nieruchomość, wchodzi w skład spadku ulegającego podziałowi. Do obowiązku tego sądu należy również ustalenie wszystkich okoliczności pozwalających na rozstrzygnięcie, czy dany przedmiot wchodzi w skład spadku, a więc - jak w niniejszym wypadku - ustalenie, czy umowa zawarta między spadkodawczynią a jednym ze spadkobierców wyeliminowała nieruchomość z masy spadkowej.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję wnioskodawczyni, powziął wątpliwość, czy w postępowaniu o dział spadku dopuszczalne jest uznanie za pozbawioną skutków prawnych umowy kupna-sprzedaży nieruchomości stanowiącej przedmiot działu spadku (art. 685 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy z mocy art. 391 k.p.c. sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje.Kodeks postępowania cywilnego dąży do skoncentrowania w postępowaniu o zniesienie współwłasności i o dział spadku wszystkich sporów, jakie wynikają między uczestnikami tych postępowań. Z tego względu nie przewiduje on odesłania uczestników postępowania na drogę postępowania procesowego w celu rozstrzygnięcia sporów prejudycjalnych dla tych postępowań, lecz nakazuje wszystkie kwestie sporne między uczestnikami rozstrzygnięć w tych postępowaniach nieprocesowych.Taki tryb postępowania wynika z treści art. 618, 685 i 688 k.p.c.Przepis art. 685 k.p.c. reguluje w zakresie działu spadku te same problemy, jak w zakresie zniesienia współwłasności czyni art. 618 § 1 k.p.c. Art. 618 § 2 k.p.c. natomiast nie dopuszcza między uczestnikami odrębnego postępowania w zakresie sporów wymienionych w § 1 tego artykułu i - poprzez art. 688 k.p.c. - sporów wymienionych w art. 685 k.p.c., sprawy zaś będące w toku nakazuje przekazać sądowi prowadzącemu sprawę o zniesienie współwłasności lub o dział spadku. Wykładnia gramatyczna art. 618 § 2 k.p.c. w części, w której jest mowa o wypadku, gdy postępowanie o zniesienie współwłasności (dział spadku) zostało wszczęte po zakończeniu w pierwszej instancji sporu wymienionego w art. 618 § 1 k.p.c. (w art. 685 k.p.c.), w sposób nie budzący wątpliwości wskazuje na to, że chodzi o sprawy, które kończą się wyrokami, a więc które dotyczą sporów w zasadzie rozpoznawanych w postępowaniu procesowym.Rozstrzygnięcie kwestii, czy dany przedmiot należy do spadku podlegającego działowi, wymaga uprzedniego ustalenia wszystkich okoliczności uzasadniających to rozstrzygnięcie. Wbrew zatem stanowisku Sądu Powiatowego i sugestii wynikającej ze sformułowania przedstawionego przez Sąd Wojewódzki pytania prawnego, do obowiązku sądu rozpoznającego sprawę o dział spadku będzie należało nie tylko rozstrzygnięcie, czy dany przedmiot (nieruchomość) należy do spadku, lecz również ustalenie wszystkich przesłanek, które są potrzebne do takiego rozstrzygnięcia. Sąd działowy przeto nie może odesłać uczestników postępowania działowego na drogę postępowania procesowego w celu ustalenia, czy własność nieruchomości przed otwarciem spadku, na skutek czynności prawnej spadkodawczyni (inter vivos), przeszła na inną osobę (jednego ze spadkobierców) i w chwili otwarcia spadku w skład tego spadku już nie wchodziła. W konsekwencji, sąd w postępowaniu działowym będzie też musiał ustalić, czy wymieniona czynność prawna była ważna i skuteczna wobec pozostałych współspadkobierców.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.