V KRN 294/67

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Tadeusza L., oskarżonego z art. 45 § 1 w związku z art. 25 § 1 pkt 1 lit. a u.k.s., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy jako rewizyjnego z dnia 13 grudnia 1966 r., na podstawie art. 394-396, 400 § 1 k.p.k. z 1928 r. - rewizję nadzwyczajną pozostawił bez uwzględnienia, a wynikłe z niej koszty postępowania zaliczył na rzecz Skarbu Państwa.Uzasadnienie faktyczneAkt oskarżenia zarzucał oskarżonemu Tadeuszowi L. przestępstwo z art. 45 § 1 w związku z art. 25 § 1 pkt 1 lit. a u.k.s. polegające na tym, że od kwietnia 1959 r. do 1965 r. w W. nabył bez zezwolenia władz dewizowych szczególnie duże ilości środków płatniczych, głównie dolarów USA w banknotach w ilości co najmniej 6. 504 wartości powyżej 100.000 zł.Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z 19. V. 1966 r. uznając, że oskarżony w podanym wyżej okresie nabył nieokreśloną bliżej ilość dolarów, nie niższą jednak niż 412 dolarów USA, oraz że do art. 25 § 1 pkt 1 lit. a u.k.s. nie ma zastosowania, postępowanie w stosunku do oskarżonego umorzył na zasadzie art. 49 k.p.k. z 1928 r., orzekł konfiskatę dowodu rzeczowego w postaci 412 dolarów USA na rzecz Skarbu Państwa, zarządził zwrot 11 monet złotych 20 dolarowych i 12 monet złotych 10 dolarowych oskarżonemu Tadeuszowi L.Od tego wyroku rewizję założył prokurator i oskarżony.Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy, po rozpoznaniu sprawy z powodu tych rewizji, wyrokiem z 13. XII. 1966 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniósł rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL na niekorzyść oskarżonego Tadeusza L. przed upływem terminu określonego w art. 397 k.p.k. z 1928 r.Rewizja nadzwyczajna zarzuca błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, w wyniku której Sąd uznał za niesłuszną rewizję prokuratora, zawierającą wniosek o przypisanie oskarżonemu nabycia co najmniej 6.504 dolarów USA, i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania w instancji rewizyjnej.W uzasadnieniu rewizja nadzwyczajna wywodzi, że Sąd Wojewódzki niesłusznie podzielił stanowisko Sądu Powiatowego w przedmiocie nieuwzględnienia wniosku prokuratora o odczytanie zeznań złożonych w toku postępowania przygotowawczego przez nie żyjącego w dniu rozprawy syna oskarżonego.Zdaniem rewizji śmierć świadka Stanisława L. nie stanowiła przeszkody do ujawnienia jego zeznań. Świadek ten należy wprawdzie do kręgu osób wymienionych w art. 94 § 1 k.p.k., ale skoro złożył on w toku postępowania przygotowawczego zeznanie, uprzedzony o treści § 3 tego przepisu, nie nadesłał do Sądu oświadczenia, że nie chce zeznawać, a w dacie rozpoznania sprawy już nie żył, odczytanie jego zeznań nie narusza przepisu art. 95 k.p.k. z 1928 r. (wyrok SN z 15 XII 1934 r. II K 1497/34 - Zb. O. z 1935 r., zesz. VII, poz. 282). Rewizja zwraca uwagę, że w aktach sprawy znajduje się zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia Stanisława L. z którego to zaświadczenia wynika, że pod względem umysłowym nie stwierdza się u niego uchwytnych odchyleń od normy. W świetle tego dokumentu nie może się ostać argument zawarty w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego, że pod względem psychicznym nie był on osobą pełnowartościową.Uchybienie, polegające na nieujawnieniu zeznań świadka Stanisława L., mogło mieć zdaniem rewizji wpływ na treść wyroku, albowiem świadek ten przedstawił okoliczności nabywania przez oskarżonego wartości dewizowych w znacznych rozmiarach.Dowód powyższy w powiązaniu z faktem zakupywania przez oskarżonego w Centrali Handlu Zagranicznego "P" surowców i towarów za dolary, prowadzi, zdaniem rewizji - do wniosku, iż należało mu przypisać obrót zagranicznymi środkami płatniczymi w ilości wskazanej w akcie oskarżenia.Rewizja wyraża pogląd, że również nabycie przez oskarżonego co najmniej 412 dolarów USA nie może 'być uznane za działanie zawierające cechy znikomej szkodliwości społecznej nawet w wypadku, gdy przeznaczone były one na zakup surowców w Centrali Handlu Zagranicznego "P".Rewizja podkreśla, że czyny tego rodzaju godzą w prawidłowy obrót zagranicznymi środkami płatniczymi, a co za tym idzie w planową gospodarkę narodową, toteż stopień społecznej szkodliwości ich jest znaczny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty rewizji nadzwyczajnej są bezzasadne.Sądy obu instancji słusznie odmówiły zaliczenia do materiału dowodowego zeznań złożonych w toku postępowania przygotowawczego przez nie żyjącego w dniu rozprawy syna oskarżonego Stanisława L.Stanisław L. skierował w dniu 12. V. 1965 r. do kilku urzędów i redakcji listy, donoszące o nadużyciach własnego ojca oskarżonego Tadeusza L. W toku wszczętego dochodzenia okazało się, że autor listu cierpi na znacznego stopnia zanik mięśni tułowia, zwłaszcza kończyn górnych, uniemożliwiający jakąkolwiek czynność, zwłaszcza pisanie (...). W związku z tą chorobą odbywał on leczenie w klinice neurologicznej. Komisja Orzecznictwa przy Wydziale Zdrowia Prezydium DRN w W. nie stwierdziła u chorego uchwytnych odchyleń od normy i pod względem umysłowym i uznała, że może on zeznawać jako świadek, lecz nie może pisać.W kilka miesięcy później Stanisław L. zmarł, lecz zanim to nastąpiło, do różnych instancji i urzędów wpływały nadal rzekomo pochodzące od niego (nie podpisane) doniesienia przeciwko wielu osobom, m.in. urzędnikom aparatu finansowego.Przesłuchanie Stanisława L. jako świadka w sprawie niniejszej odbyło się w dość szczególnych okolicznościach w dniach 11, 13, 16 i 26 sierpnia 1965 r. Czynność tę przeprowadził funkcjonariusz MO Rajmund B. przy udziale protokolanta Jerzego L. (nie znana funkcja i stopień służbowy) oraz obywateli: Janusza B. i Eugeniusza Z., którzy - jak wynika z protokołów - mieli być upoważnieni przez przesłuchiwanego do uczestniczenia przy przesłuchaniu i złożenia podpisów. Jedynie na protokołach z daty 11 i 13 sierpnia 1965 r. znajdują się ponadto odciski palców, pochodzące prawdopodobnie od świadka Stanisława L.Świadek został uprzedzony o treści art. 94 i 96 k.p.k. oraz o odpowiedzialności za fałszywe zeznania, a przed złożeniem zeznań podał, że cierpi na paraliż postępowy; i chce skorzystać z art. 47 m.k.k. z którego treścią został zapoznany.Wobec śmierci świadka Stanisława L., w akcie oskarżenia zamieszczono wniosek o odczytanie jego zeznań na rozprawie w trybie art. 299 § 1 k.p.k. Przepis ten ma w rzeczy samej zastosowanie w razie, gdy świadkowi nie można doręczyć wezwania na rozprawę, m.in. z powodu śmierci świadka.Nie należy jednak zapominać o tym, że omawiany przepis dotyczy wyjątków od zasady bezpośredniości, co przemawia przeciwko zbyt rozciągłej wykładni, szczególnie gdy mogłoby to godzić w interesy oskarżonego.Dowód z zeznań osoby, której z tytułu pokrewieństwa z oskarżonym przysługuje prawo odmowy zeznań, obwarowany jest warunkiem wynikającym z art. 95 k.p.k. umożliwiającym ostateczne zdeklarowanie się świadka na rozprawie w kwestii skorzystania lub nie-' skorzystania z prawa odmowy zeznań. W praktyce często zdarzają się wypadki odmowy zeznań dopiero na rozprawie (np. w sprawie niniejszej odmówił zeznań brat oskarżonego - świadek Eugeniusz L.).Jeżeli zatem świadek zmarł 'przed rozprawą i tym samym nie mógł wypowiedzieć się przed Sądem, to odczytanie jego zeznań, złożonych w postępowaniu przygotowawczym, jest w takim wypadku niedopuszczalne.Odmienne stanowisko wyrażone w cytowanym w rewizji nadzwyczajnej orzeczeniu SN pochodzącym sprzed 34 lat (Zb. O. z 1935 r. z. VII, poz. 282) nie jest zgodne z duchem socjalistycznego procesu karnego. Warto zresztą dodać, że orzeczenie to w zestawieniu ze sprawą niniejszą dotyczy odwrotnej sytuacji, w której mimo odczytania zeznań świadka-krewnego zapadł wyrok uniewinniający, a teza o niedopuszczalności odczytywania tego rodzaju zeznań zawarta była w kasacji prokuratora.Bezzasadny jest również drugi zarzut rewizji nadzwyczajnej sprowadzający się do oceny stopnia niebezpieczeństwa czynu oskarżonego Tadeusza L. w świetle tego, co sądy orzekające w tej sprawie ustaliły na podstawie wyników przewodu sądowego.Z ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika jednoznacznie, że o znikomości niebezpieczeństwa społecznego czynu decydują zarówno względy przedmiotowe (sposób działania sprawcy, rozmiar szkody), jak i względy podmiotowe, dotyczące osobowości sprawcy i pobudek, które nim powodowały. W czynie oskarżonego Tadeusza L. zostały formalnie wyczerpane znamiona przestępstwa z art. 45 § 1 u.k.s. Słusznie jednak oba sądy wskazały, że z czynu tego nie powstała i nie mogła powstać żadna szkoda, skoro oskarżony wpłacił nielegalnie nabyte dewizy do Banku Handlowego na konto Centrali Handlu Zagranicznego "P" w zamian za nabyte surowce, pochodzące z importu, niezbędne dla wykonania produkcji przeznaczonej do wyeksportowania za pośrednictwem tej samej centrali handlowej. Przy rozważaniu strony podmiotowej natomiast wyraźnie występuje moment działania w celu wywiązania się z umowy zawartej z wymienioną centralą oraz niemożność uzyskania przydziału dewiz.Z tyciu powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.