III CZP 36/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: F. Wesely (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesława O. o stwierdzenie praw do spadku po Franciszku O., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 31 stycznia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepisom szczególnym o dziedziczeniu gospodarstw rolnych podlegają również należące do spadku grunty położone w mieście i stanowiące w chwili otwarcia spadku, jak i w chwili rozpoznania wniosku o stwierdzenie spadku nieruchomość rolną, jeżeli grunty te zgodnie z planem ogólnym zabudowy miasta przewidziane są pod budownictwo mieszkaniowe niskie i pod zieleń izolacyjną, a władza urbanistyczna zezwala ustawowym spadkobiercom na zabudowę tych gruntów w drodze budownictwa indywidualnego, uzależniając wydanie decyzji od uprzedniego złożenia postanowienia o nabyciu spadku?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przeznaczenie nieruchomości lub jej części, która jest lub może być użytkowana na cele produkcji rolnej, w zatwierdzonym miejscowym planie szczególnym, określonym w art. 17 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planach zagospodarowania przestrzennego (Dz. U. Nr 7, poz. 47) na inne cele nie związane z produkcją rolną, podobnie jak objęcie takiej nieruchomości lub części uchwałą o wyznaczeniu terenów budowlanych na podstawie art. 4 ust. 6 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarze wsi (Dz. U. Nr 5, poz. 30), pozbawia tę nieruchomość bądź odpowiednią jej część charakteru nieruchomości rolnej w rozumieniu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wynikło na tle dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jak wynika z uzasadnienia oraz stanu faktycznego sprawy, Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy do dziedziczenia należących do spadku gruntów położonych na terenie miasta, które są użytkowane na cele produkcji rolnej (uprawa zboża) i na których znajduje się domostwo z ogrodem, a które w planie ogólnym zabudowy miasta przewidziane są pod budownictwo mieszkaniowe niskie, częściowo zaś pod zieleń izolacyjną, przy czym plan ogólny opracowany jest z uwzględnieniem perspektywy 1980 r. - mają zastosowanie przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. W szczególności Sąd Wojewódzki miał wątpliwość, czy pod rządem rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) zachowała aktualność uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1964 r. III CO 47/64 (OSNCP poz. 159 z 1965 r.).Uchwała ta stanowiła, że przepisem szczególnym o dziedziczeniu gospodarstw rolnych podlegają również należące do spadku grunty położone w mieście i stanowiące w chwili otwarcia spadku oraz w chwili działu użytki rolne, chociażby grunty te były objęte planami zagospodarowania przestrzennego miasta w przyszłości (ustęp 1 uchwały). W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono, że dopiero z chwilą, gdy tereny takie już zostały przeznaczone na cele budownictwa, tracą one charakter nieruchomości rolnej, natomiast jeżeli wszystko przemawia za tym, że nieruchomość przez dłuższy czas będzie jeszcze wykorzystywana na cele rolnicze, objęcie jej planem zabudowy w przyszłości tego nie powoduje.Uchwała ta została opublikowana dopiero w zeszytach październikowych 1965 r. Orzecznictwa Sądu Najwyższego (Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) oraz w mies. OSPiKA (poz. 205), a więc znacznie później od wejścia w życie cyt. rozporządzenia RM z 28.XI.1964 r.Rozporządzenie to, opierając się na delegacji z art. 160 § 3 kodeksu cywilnego, określiło w paragrafie pierwszym pojęcie nieruchomości rolnej. Mianowicie w myśl tego przepisu nieruchomość uważa się za rolną, jeśli jest lub może być użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej, chyba że stosownie do przepisu o terenach budowlanych na obszarach wsi albo stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego przeznaczona została na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną.Ponadto przepis ten stanowi, że nie uważa się za nieruchomości rolne terenów położonych w obrębie zwartej zabudowy miasta oraz nieruchomości, które należą do tej samej osoby (osób) i których łączny obszar nie przekracza 0,2 ha. Omawiane zagadnienie prawne nie dotyczy tych ostatnich kryteriów (choć w samej sprawie występuje problem, czy nieruchomość spadkowa nie jest położona w zwartej zabudowie miasta) i dlatego nie zachodzi potrzeba ich rozważenia.Rozporządzenie nie określa bliżej, z jaką chwilą nieruchomość rolna traci swój charakter wskutek przeznaczenia jej na inne cele oraz jaki akt o tym decyduje, podobnie zresztą jak nie czyni tego instrukcja nr 14 Ministra Rolnictwa z dnia 31 grudnia 1964 r. w sprawie wykonania przepisów kodeksu cywilnego dotyczących przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. Urz. Min. Roln. z 1965 r. Nr 1, poz. 1).Do rozpoznania zatem przedstawionego zagadnienia konieczna jest wykładnia tej części § 1 cyt. rozporządzenia RM, który dotyczy przeznaczenia nieruchomości - stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego - na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną.Z brzmienia tego przepisu wynika, że muszą być spełnione równocześnie dwa warunki: 1) przeznaczenie stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego i 2) przeznaczenie na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną.Przeznaczenie nieruchomości stosownie do tych przepisów - po to, by pozbawić ją charakteru rolnego - według treści przepisu musiało już być dokonane, jak to wynika ze słów "przeznaczona została", słowa zaś "stosownie do przepisów" oznaczają, że kryterium to nie jest równoznaczne z przeznaczeniem na inne cele w jakimkolwiek planie zagospodarowania przestrzennego. Chodziło więc o przeznaczenie "stosownie" do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego, a nie o objęcie nieruchomości w planie.Zasady tego planowania uregulowane zostały w ustawie z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 7, poz. 47). Ustawa ta rozróżnia plany zagospodarowania przestrzennego regionalne (art. 6), miejscowo ogólne (art. 14) i miejscowe szczegółowe (art. 17). Plany te różnią się między sobą przede wszystkim pod względem stopnia szczegółowości, w jakim przesądzają o przeznaczeniu określonych terenów. W doktrynie podkreśla się, że plany są normami szczególnego rodzaju. Z natury bowiem plan obejmuje zamierzenia i przewidywania na przyszłość, które mogą być zmienione, bądź nie zrealizowane. Dlatego słusznie podkreśla się w doktrynie prawa cywilnego i w orzecznictwie (vide cyt. uchwała SN z 16.XI.1964 r.) wagę stopnia szczegółowości planu, bo przecież prawo cywilne, a zwłaszcza prawo rzeczowe i spadkowe, ze względu na specyfikę stanu prawnego dotyczącego nieruchomości musi poszukiwać możliwie stabilnych rozwiązań.Ani plan regionalny, ani nawet miejscowy plan ogólny nie przesądza jeszcze o przeznaczeniu określonych terenów. Realizacji bowiem podlega dopiero miejscowy plan szczegółowy, i to ostatecznie po wyłożeniu jego projektu do publicznego wglądu (art. 22 ust. 1 cyt. ustawy), po rozpatrzeniu uwag i wniosków zainteresowanych osób (art. 22 ust. 4) oraz po zatwierdzeniu przez właściwą władzę (art. 23 ust. 2 i 3).Podobnie jest z terenami położonymi na obszarach wsi, nawet jeśli brak zatwierdzonych planów zagospodarowania przestrzennego. Dopiero bowiem wówczas, a więc po wyznaczeniu na cele budowlane w projekcie, po wyłożeniu tegoż do publicznego wglądu i po zatwierdzeniu przez prezydium powiatowej rady narodowej i stosownie do treści art. 3 i 4 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. Nr 5, poz. 30), tereny te tracą charakter rolny.Ustawa z 31.I.1961 r. o planowaniu przestrzennym przewiduje nadto w art. 30 i nast. możliwość wydania decyzji administracyjnej o szczegółowej lokalizacji inwestycji budowlanych lub o wyrażenie zgody na zmianę sposobu wykorzystania terenu. Takie decyzje powodują zmianę charakteru nieruchomości dotychczas rolnej.Powyższe rozważania wskazują na to, z jaką chwilą oraz w jakim trybie przeznaczenie nieruchomości na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną, należy uznać w rozumieniu cyt. § 1 rozp. RM z 28.XI.1964 r. za pozbawiające nieruchomość dotychczasowego charakteru rolnego.Drugim warunkiem niezbędnym do wyłączenia charakteru nieruchomości rolnej jest to, że przeznaczenie musi nastąpić na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną.Instrukcja nr 14 wyżej cytowana wymienia tutaj przykładowo (§ 3 ust. 2 pkt 1) grunty przeznaczone pod budownictwo usługowo-administracyjne, szkołę, sklep miejski, domy wczasowe itp. Zagrody (siedliska) obejmujące budynki mieszkalne i gospodarcze właścicieli gospodarstw rolnych, jako służące celom produkcji rolnej, uważane są zatem za nieruchomości rolne. Dowodzi tego a contario § 10 ust. 2 rozp. RM z 28.XI.1964 r.Oczywiście należy przy tym zdawać sobie sprawę z różnicy między pojęciem nieruchomości rolnej i gospodarstwa rolnego, o którym mowa w § 2 ust. 1, 2 i 3 cyt. rozp. z 28.XI.1964 r. Gospodarstwo rolne jest pojęciem szerszym i obejmuje jako przedmiot dziedziczenia, oprócz nieruchomości rolnych, również inwentarz żywy i martwy, urządzenia, zapasy oraz prawa i obowiązki związane z jego prowadzeniem, tudzież lasy i grunty leśne oraz nieużytki, jeśli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą z nieruchomościami rolnymi. Oczywiście te inne nieruchomości muszą należeć do właściciela nieruchomości rolnej. W związku z powyższym w razie wywłaszczenia nieruchomości rolnej lub jej części roszczenie odszkodowawcze powstałe z tego tytułu wejdzie w skład gospodarstwa rolnego (§ 2 ust. 1 rozp. RM z 28.XI.1964 r.).Wywody powyższe wskazują na to, że uchwała SN z 16.XI.1964 r. zachowała nadal swą aktualność także pod rządem rozporządzenia RM z 28.XI.1964 r., a zwłaszcza te jej wywody, które kładą nacisk na znaczenie elementu pewności, że nieruchomość objęta planem zabudowy w przyszłości nie zachowa charakteru nieruchomości rolnej.Zaszła jedynie potrzeba pewnego jej uściślenia w związku z różnicą pomiędzy brzmieniem obecnie obowiązującego rozp. RM a poprzednio obowiązującego rozp. RM z dnia 19 lipca 1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 36, poz. 208) i wprowadzenia do terminologii definicji ustawowej nieruchomości rolnej problemów związanych z planowaniem przestrzennym. Warto zauważyć, iż także w doktrynie prawa cytuje się tę uchwałę z aprobatą (patrz. F. Błahuta, J. St. Piątowski, J. Policzkiewicz: Gospodarstwa rolne, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1967 r., str. 21).Sąd Wojewódzki w przedstawionym zagadnieniu prawnym przywiązuje wagę do tego, że władza urbanistyczna wyraziłaby zgodę na zabudowę indywidualną gruntów spadkowych, uzależniając to jednak od wyników postępowania spadkowego. Oczywiście tego rodzaju "przyrzeczenie" nie może wpłynąć na ocenę charakteru nieruchomości, niezależnie od tego, co wyżej wspomniano o niezbędności ustalenia, czy nowy budynek nie będzie służył lub mógł służyć nadal produkcji rolnej, jak np. siedlisko prowadzącego gospodarstwo rolne (w pytaniu nie określono bliżej charakteru gospodarczego przyszłej zabudowy indywidualnej).Także ocena Wojewódzkiego Biura Geodezji i Urządzeń Rolnych w K. zawarta w piśmie z 28.VI.1966 r. - stwierdzająca, że nieruchomość spadkowa nie podlega przepisowi art. 163 k.c. (zresztą bliżej nie uzasadniona) - jako służąca jedynie celowi podziału tej nieruchomości, nie może mieć znaczenia dla oceny charakteru nieruchomości rolnej i stosowania przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.Być może, chodziło o utworzenie działki w trybie podziału zatwierdzonego na zasadzie ustawy z dnia 29.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240), co nie przesądza jeszcze o jej nierolnym charakterze i nieprzynależności do gospodarstwa rolnego.Ponadto należy zwrócić uwagę na to, że inne zasady obowiązują przy dziedziczeniu gospodarstw rolnych, a inne przy obrocie, bo przecież chodzi o inne instytucje prawne.I tak według art. 160 § 1 k.c. własność nieruchomości rolnej wyjątkowo może być przeniesiona na nabywcę nie posiadającego kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Dotyczy to działki budowlanej, jeżeli nabywca nie ma takiej działki w tej samej miejscowości (przesłanka negatywna). Pojęcie takiej działki określa § 14 cyt. wyżej instrukcji Ministra Rolnictwa. Niemniej jednak działka taka do czasu sprzedaży nie traci swego charakteru, jeżeli nie zachodzą przesłanki z § 1 rozp. RM z 28.XI.1964 r. powodujące, że nie uznaje się jej za nieruchomość rolną, o czym była mowa wyżej, i tym samym nie wchodzi w skład gospodarstwa rolnego.Z tych wszystkich zasad udzielono odpowiedzi jak w sentencji.Na jej sformułowanie pewien wpływ miała nieścisłość zawarta w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, a mianowicie użycie zwrotu "czy nieruchomość rolna" podlega przepisom szczególnym o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Sądowi Wojewódzkiemu chodziło jednak o nieuchronność użytkowaną dotychczas na cele produkcji rolnej, bo przecież nieruchomość rolna (uważana za rolną) wchodzi w skład gospodarstwa rolnego (§ 2 ust. 1 rozp. RM z 28.XI.1964 r.).