III CO 47/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jadwigi O. o dział spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 16 czerwca 1964 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"1) Czy należące do spadku grunty, położone w mieście i stanowiące w chwili otwarcia spadku i w chwili działu użytki rolne, stanowią gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, jeżeli w myśl planów zabudowy miasta grunty te mają stanowić place budowlane w przyszłości?2) Co należy rozumieć przez "faktyczny" (nieformalny) dział spadku (art. LVI § 1 przep. wpr. kod. cyw.), a w szczególności czy można przyjąć, że dział taki miał miejsce, gdy cały spadek posiada jeden spadkobierca (lub kilka z nich) z wyłączeniem innych spadkobierców bez żadnej umowy?3) Czy jednym z warunków zachowania przez spadkobiercę prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego po dniu 5 lipca 1963 r. jest "nieprzerwana" (§ 5 Rozp. Rady Ministrów z dn. 19.VII.1963 r. - Dz. U. Nr 36, poz. 208) praca w gospodarstwie spadkowym co najmniej w ciągu roku przed 5 lipca 1963 r.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1)Przepisom szczególnym o dziedziczeniu gospodarstw rolnych podlegają również należące do spadku grunty położone w mieście i stanowiące w chwili otwarcia spadku oraz w chwili działu użytki rolne, chociażby grunty te były objęte planami zagospodarowania przestrzennego miasta w przyszłości. 2)Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowuje na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. kod. cyw. również ten spadkobierca, który za wyraźną lub milczącą zgodą pozostałych spadkobierców objął przed dniem 5 lipca 1963 r. w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. 3)Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed 5 lipca 1963 r. zachowuje w myśl art. LVI § 2 przep. wpr. kod. cyw. w związku z art. 1059 § 1 pkt 1 kod. cyw. spadkobierca, który przed tą datą pracował nieprzerwanie w tym gospodarstwie co najmniej od roku. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienie prawne było już przedmiotem rozważań orzecznictwa na tle przepisów prawa spadkowego.W szczególności w orzeczeniu I CR 1178/58 (OSN poz. 27 z 1960 r.) Sąd Najwyższy, rozważając to zagadnienie w świetle art. 152 § 3 post. spadk., wyjaśnił, że w razie podziału nieruchomości miejskiej rozstrzygające znaczenie ma zgodność tego podziału z planami zabudowy miasta. Dlatego konieczne jest zatwierdzenie planu podziału przez odpowiednie prezydium rady narodowej, ale nie oznacza to, żeby w wypadku, gdy określona nieruchomość miejska jest faktycznie wykorzystywana na cele rolnicze i gdy wszystko wskazuje na to, że stan taki będzie trwał przez szereg lat, sąd takie wykorzystywanie nieruchomości miał całkowicie pominąć w postępowaniu działowym.Również podobne stanowisko wynika z orzeczenia 4 CR 819/60 (OSN poz. 131 z 1962 r.), w którym podkreślono, że okoliczność, iż w przyszłości nieruchomość rolna znajdzie się w granicach miasta i będzie objęta jego planem zabudowy, nie usprawiedliwia przedwczesnego, a jednocześnie uniemożliwiającego prowadzenie należytej gospodarki rolnej podziału nieruchomości.Stanowisko zajęte w powołanych wyżej orzeczeniach nie straciło na aktualności w świetle przepisów ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, jak również obecnie na tle przepisów nowego kodeksu cywilnego oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19.VII.1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych. Przepisy cytowanego rozporządzenia posługują się pojęciem użytków rolnych (§ 1i 2), nie czyniąc różnicy, czy użytki te są położone na wsi, czy też znajdują się w obrębie miasta. Stanowisko, że również do użytków rolnych znajdujących się na terenach położonych w granicach administracyjnych miast i osiedli lub na terenach wprawdzie położonych poza tymi granicami, ale włączonych do planu zagospodarowania przestrzennego miasta (osiedla), mają zastosowanie przepisy o normach obowiązujących i kwalifikacjach potrzebnych do nabycia nieruchomości rolnej, ustawodawca podkreślił wyraźnie w art. 13 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenowej w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez art. XX przep. wpr. kodeks cywilny.Przepis ten, odnoszący się do ustanowienia użytkowania wieczystego terenu stanowiącego gospodarstwo rolne na obszarach objętych ustawą z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, wskazuje na kierunek wykładni przepisów kodeksu cywilnego również w sytuacji, gdy chodzi o podział użytków rolnych znajdujących się w obrębie miast czy osiedli a należących do osób fizycznych.Dlatego też okoliczność, że dana nieruchomość rolna ma być w przyszłości przeznaczona na cele rozbudowy miasta, nie wyłącza stosowania przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, chyba że tereny te zostały już przeznaczone na cele budownictwa, i tym samym straciły charakter nieruchomości rolnej.Przedstawione przez Sąd Najwyższy drugie zagadnienie znalazło już częściowo odpowiedź w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1964 r. III CO 56/64, podjętej również w trybie art. 388 k.p.c. W uchwale tej wyjaśniono, że według przepisu art. LVI § 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zależy nie od samego tylko objęcia w posiadanie przed 5 lipca 1963 r. tego gospodarstwa lub jego części, lecz nadto od tego, by objęcie nastąpiło w drodze faktycznego (nieformalnego) działu spadku.Zaznaczyć jednocześnie należy, że aczkolwiek art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. przewiduje dwie przesłanki, a mianowicie objęcie w posiadanie przez faktyczny (nieformalny) dział spadku, to jednak zasadniczy nacisk położony został przez ustawodawcę na fakt objęcia w posiadanie, przy czym dział jest jedynie środkiem do takiego objęcia. Za taką wykładnią przemawia zdanie drugie art. LVI § 1, wedle którego prawo dziedziczenia zachowuje również spadkobierca, który tylko sam był powołany, jeśli przed dniem 5 lipca 1963 r. objął w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. Skoro więc intencją powołanego przepisu art. LVI § 1 jest utrzymanie prawa dziedziczenia tych spadkobierców, którzy faktycznie gospodarstwo rolne objęli w posiadanie, to nie ma uzasadnionej podstawy do zwężającej wykładni tego przepisu. Dlatego też nieformalnym działem będzie każde porozumienie spadkobierców uchylające wspólne posiadanie w sposób wyraźny lub dorozumiany. Będą zachowane warunki z art. LVI § 1 również w sytuacji, gdy tylko jeden z kilku spadkobierców za wyraźną lub milczącą zgodą pozostałych spadkobierców objął przed dniem 5 lipca 1963 r. należące do spadku gospodarstwo rolne lub jego część.Odpowiedź udzielona na trzecie z przedstawionych pytań znajduje oparcie w wyraźnym brzmieniu art. LVI § 2 przep. wpr. k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. Skoro przepis § 2 art. LVI odsyła m.in. do art. 1059 k.c., to spadkobierca zachowujący prawo do dziedziczenia musi odpowiadać w pełni warunkom przewidzianym w przepisach art. 1059-1062 k.c. A więc jeśli chodzi o art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., to musi wykazać, że pracował nieprzerwanie przed 5 lipca 1963 r. w gospodarstwie spadkowym co najmniej od roku.