III CRN 80/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Trybulski, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Zofii R. o stwierdzenie nabycia spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 września 1967 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego dla m. Krakowa z dnia 3 lutego 1967 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowego do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneLudwika J., właścicielka gospodarstwa rolnego o pow. 0,49 ha testamentem z dn. 16.II.1964 r. powołała do całości spadku córkę swą Zofię R., wyłączając od dziedziczenia zstępnych wcześniej zmarłego swego syna: Teresę J. i Andrzeja J. Testatorka zmarła dnia 19.II.1964 r.Postanowieniem z dnia 3.II.1967 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadkowe gospodarstwo rolne nabyła wraz z dobrodziejstwem inwentarza "na podstawie testamentu spadkodawczyni z 16.II.1964 r." Zofia R. Według dokonanych ustaleń spadkobierczyni, jakkolwiek nie odpowiada żadnemu z warunków przewidzianych w art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c., ma jednak kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego (zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K. z dnia 15.III.1966 r.), wobec czego skoro złożyła oświadczenie o gotowości prowadzenia tego gospodarstwa (art. 1059 § 2 k.c.), to mogła być skutecznie ustanowiona jego testamentową spadkobierczynią. Wprawdzie to oświadczenie Zofia R. złożyła dopiero 15.III.1966 r. do protokołu na rozprawie, tj. po upływie - z dniem 20.X.1964 r. - sześciomiesięcznego terminu, jednakże okoliczność ta, nie jest tu - zdaniem orzekającego Sądu - istotna, gdyż ze względu na wielkość gospodarstwa Zofia R. mogła być w błędzie co do tego, że spadkowa nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne "w rozumieniu przepisów ustawy", opóźnienie zaś w złożeniu oświadczenia jest usprawiedliwione "szczególnymi okolicznościami", a za nieuwzględnieniem upływu "przedawnienia" na podstawie art. 5 k.c. i art. 117 § 3 k.c. przemawiają względy społeczno-gospodarcze. Sąd Wojewódzki, podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji, oddalił rewizję uczestników postępowania, tj. rodzeństwa J.W rewizji nadzwyczajnej z dnia 15.III.1968 r. Minister Sprawiedliwości zarzuca zaskarżonemu postanowieniu Sądu Wojewódzkiego z dnia 26.IX.1967 r. rażące naruszenie art. 387 k.p.c. oraz art. 5, 117 § 3 i 1059 § 2 k.c. i na podstawie art. 417-424 k.p.c. wnosi o uchylenie powyższego postanowienia oraz postanowienia Sądu Powiatowego w Krakowie z dnia 3.II.1967 r. i o stwierdzenie, że pozostałe w spadku po Ludwice J. gospodarstwo rolne nabyli jej wnuki: Andrzej J. i Teresa J. po połowie z dobrodziejstwem inwentarza.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Uznając za podstawę powołania Zofii R. do spadku po matce Ludwice J. sporządzony przez nią w dniu 16.II.1964 r. testament (otwarty i ogłoszony dnia 30.IX.1964 r. w Sądzie Powiatowym w Krakowie), Sądy orzekające w sprawie przyjęły, że testament ten jest ważnym testamentem własnoręcznym spadkodawczyni. Ponieważ zagadnienie ważności testamentu, zależnej od sposobu jego sporządzenia, jest zagadnieniem prawa materialnego, którego naruszenie sąd bierze pod rozwagę z urzędu także przy rozpoznaniu sprawy w granicach rewizji (art. 381 § 1 w związku z art. 423 § 1 k.p.c., skoro inaczej w tym zakresie - w odniesieniu do postępowania rewizji nadzwyczajnej - k.p.c. nie stanowi), przede wszystkim ono - ze względu na podstawy dziedziczenia - wymaga w świetle zebranego w sprawie materiału rozważenia.Stanowisko obu orzekających w sprawie Sądów, że w wypadku niniejszym Ludwika J. sporządziła w dniu 16.II.1964 r. testament własnoręczny, czyniący zadość wymaganiom art. 79 prawa spadkowego z 1946 r. w związku z art. LII przep. wprow. k.c. - pozostaje w oczywistej sprzeczności nie tylko z zeznaniami przesłuchanych na okoliczność testowania świadków, ale także z oświadczeniem pełnomocnika wnioskodawczyni w sprawie adw. J.N., że sam "spisał" testament, a następnie tylko przez spadkodawczynię i świadków podpisany. Mógłby to być zatem tylko testament szczególny z art. 82 cyt. pr. spadkowego i dla oceny jego ważności niezbędne jest rozważanie zachowania przewidzianych w powołanym przepisie warunków. W tym zakresie ustaleń w sprawie brak.W razie ważności testamentu stanowiłby on podstawę dziedziczenia spadku jako ogółu majątkowych praw i obowiązków zmarłego (art. 1 § 1 i 98 pr. spadk. w związku z art. LI przep. wprow. k.c.) przez wnioskodawczynię (co nie przesądza jej praw do gospodarstwa rolnego), czemu Sąd Wojewódzki powinien dać wyraz, stwierdzając nabycie spadku na podstawie art. 677 § 1 k.p.c. W sprawie postanowienie to w ogóle nie zostało wydane, Sąd Powiatowy bowiem ograniczył się do stwierdzenia nabycia tylko gospodarstwa rolnego. Stanowi to rażące naruszenie cytowanego przepisu, przez Sąd Wojewódzki w ogóle nie podniesione.Nie wynika również z akt sprawy podstawa stwierdzenia nabycia spadku przez wnioskodawczynię z dobrodziejstwem inwentarza, a w szczególności, żeby złożyła ona skuteczne w tym zakresie oświadczenie art. 35 pr. spadk., skoro sytuacja przewidziana w art. 42 pr. spadk. w wypadku niniejszym - ze względu na powołanie tylko wnioskodawczyni do całości spadku - nie zachodzi. Gdyby spadek dziedziczyli wraz z wnioskodawczynią małoletni w dacie otwarcia spadku wnuki spadkodawczyni (na podstawie ustawowego lub testamentowego porządku spadkobrania) i gdyby nastąpiło przyjęcie przez nich spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 35 pr. spadk.), to przyjęcie to byłoby skuteczne także wobec wnioskodawczyni (cyt. art. 42), chyba że złożyłaby oświadczenie o przyjęciu spadku wprost. W sprawie niniejszej wnuki spadkodawczyni nie dziedziczą na podstawie testamentu, są oni jednak spadkobiercami koniecznymi (art. 145 pr. spadk.), których testatorka, mimo wyłączenia od spadkobrania, nie wydziedziczyła skutecznie w świetle przepisów art. 146 i 147 pr. spadk.2. Spadkobiercą gospodarstwa rolnego można skutecznie ustanowić w testamencie tylko taką osobę, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1065 k.c.). Dotyczy to także spadków otwartych w okresie od 5.VII.1963 r. do 18.V.1964 r. (art. LV i LXV przep. wprow. kod. cyw. w związku z art. LVI cyt. przep.). Spadkobiercą testamentowym można zatem ustanowić: a) każdego, kto odpowiada warunkom z art. 1059 k.c., a b) spośród osób, którzy tym warunkom nie odpowiadają, tylko rodziców, jeżeli odpowiadają warunkom z art. 1061 zdanie pierwsze k.c. Skuteczne powołanie wnioskodawczyni, gdyby nie odpowiadała żadnemu z warunków z art. 1059 § 1 k.c., byłoby wobec tego uzależnione od posiadania przez nią kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego i złożenia w terminie oświadczenia o gotowości prowadzenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 2 k.c.).3. Z akt sprawy wynika, że Ludwika J. w latach 1956-1959, w wykonaniu nieformalnie zawartej umowy sprzedaży spornego gospodarstwa, dała je w posiadanie nabywczyni Julii B., a następnie w 1967 r. wystąpiła z powództwem o jego zwrot. Wyrok uwzględniający powództwo uprawomocnił się 6.III.1964 r., a wydanie gospodarstwa nastąpiło w 1965 r.; w tymże roku wydzierżawiła je osobom trzecim matka małoletnich powodów - uczestników postępowania, mianowicie J.J., obecnie zamężna D. Wprawdzie w dacie otwarcia spadku obejmował on nie gospodarstwo rolne, lecz roszczenie o jego odzyskanie, jednakże nie oznacza to, żeby w tym wypadku nie miały zastosowania przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (por. OSNCP 1967, poz. 131).Wnioskodawczyni nie odpowiada warunkom dziedziczenia z art. 1059 § 1 k.c. Powołuje się ona wyłącznie na posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego (ukończenie kursów przysposobienia rolniczego w 1938 r. i praca w gospodarstwie rodziców do 1945 r. - por. § 3 rozporz. Rady Min. z dnia 28.XI.1964 r. poz. 304) oraz na gotowość jego prowadzenia (art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1059 § 2 k.c.).Zagadnienie kwalifikacji wnioskodawczyni wymaga bliższego wyjaśnienia - przede wszystkim w związku z oświadczeniem wnioskodawczyni na rozprawie w dniu 30.IX.1964 r. (powołanym w rewizji nadzwyczajnej), a to zarówno wobec opuszczenia przez nią gospodarstwa rolnego (w każdym razie jeszcze w 1945 r.), jaki i wobec braku danych o charakterze pracy wnioskodawczyni w tym gospodarstwie. Celowe w szczególności może być - dla wykazania posiadanych przez wnioskodawczynię kwalifikacji praktycznych - przesłuchanie wymienionych w powołanym wyżej zaświadczeniu świadków, na zeznaniach których zaświadczenie to zostało oparte.Zaświadczenie o praktycznym przygotowaniu spadkobiercy do prowadzenia gospodarstwa rolnego wydaje biuro gromadzkiej rady narodowej lub organ do spraw rolnych prezydium właściwej rady narodowej (por. cyt. § 3 rozporz. z 28.XI.1964 r. poz. 304). Zaświadczenie to - niezależnie od użytego w przepisie określenia - nie ma charakteru decyzji w rozumieniu art. 97 k.p.c., nie stanowi bowiem w ogóle żadnego rozstrzygnięcia sprawy (w sposób przewidziany w art. 99 k.p.a.), a tylko dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone (art. 244 k.p.c.). Wynikające z dokumentu domniemanie prawdziwości może być obalone przeciwdowodem. Kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego mogą być wykazane również posiadaniem świadectwa ukończenia szkoły rolniczej lub kursów przysposobienia rolniczego (powoł. § 3). Wnioskodawczyni nie przedstawiła takiego świadectwa. Zawarta w zaświadczeniu wzmianka o ukończeniu kursów jest niewystarczająca i nie może zastąpić świadectwa ukończenia szkoły lub kursów. Natomiast wzmianka ta, jeśli wnioskodawczyni wspomniany kurs istotnie ukończyła, może mieć znaczenie dla oceny praktycznego przygotowania spadkobiercy do prowadzenia gospodarstwa rolnego.Gotowość prowadzenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku spadkobierca powinien oświadczyć w ciągu sześciu miesięcy od chwili otwarcia spadku (art. 1059 § 2 k.c.). W stosunku do spadkobierców testamentowych termin ten może być liczony - skoro o powołaniu do spadku spadkobierca testamentowy nie dowiaduje się z samego faktu otwarcia spadku, jakkolwiek może o tym wiedzieć, będąc np. w posiadaniu testamentu (art. 646 k.p.c.) - tylko od chwili dowiedzenia się o powołaniu, od chwili rzeczywistego powzięcia o tym wiadomości. Może to nastąpić zarówno przed zawiadomieniem spadkobiercy o otwarciu i ogłoszeniu testamentu, jak i w dacie zawiadomienia przez biuro spadku (por. art. 652 k.p.c.) albo - jeśli zawiadomienie nie nastąpiło - po tej dacie. Kiedy o powołaniu do spadku dowiedziała się wnioskodawczyni oraz od kiedy wobec tego powinien być liczony bieg terminu do złożenia przez nią oświadczenia z art. 1059 § 2 - brak co do tego ustaleń w sprawie, wobec czego stwierdzenie, iż termin ten upłynął już z dniem 19.X.1967 r., nie jest dostatecznie uzasadnione.Termin z art. 1059 § 2 k.c. nie służy dochodzeniu roszczeń w ogóle, a więc także roszczeń majątkowych, nie jest on więc terminem przedawnienia i nie stosują się do niego postanowienia art. 117 k.c. Upływ tego terminu, przeznaczonego tylko do złożenia oświadczenia o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego, skoro oświadczenie to jest niezbędne do uzyskania przymiotu spadkobiercy uprawnionego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 2 k.c. - sąd uwzględnia z urzędu, wobec czego art. 5 k.c., dotyczący nadużycia praw podmiotowych, nie może stanowić podstawy nieuwzględnienia upływu tego terminu. Nie można jednak wyłączyć takiej sytuacji, że niezłożenie omawianego oświadczenia z art. 1059 § 2 k.c. mogło nastąpić pod wpływem błędu lub groźby. Do sytuacji takiej stosować należy w drodze analogii - ze względu na cel oświadczenia i jego skutki w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych - przepis art. 1019 § 2 k.c., umożliwiający uchylenie się od skutków prawnych niezachowania powyższego terminu. Wnioskodawczyni powołuje się na błąd, spowodowany - jej zdaniem - stanowiskiem władz administracyjnych co do charakteru spadkowego gospodarstwa jako gospodarstwa rolnego, oraz na złożone - po stwierdzeniu błędu - oświadczenie o swej gotowości prowadzenia tego gospodarstwa. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy okoliczność ta wymaga wyjaśnienia i właściwej oceny.Z powyższych względów należało na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzec jak w sentencji.