III CR 381/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Karoliny K. o stwierdzenie praw do spadku i dział spadku po Józefie M., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 19 czerwca 1964 r.,zmienił zaskarżone postanowienie i stwierdził, że prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po zmarłym w dniu 15 marca 1960 r. Józefie M. zachowali: syn Hipolit M. w 11/16 częściach, córka Melania M. w 3/16 częściach i żona Karolina M. w 2/16 częściach.Uzasadnienie faktyczneSpadkodawca Józef M. zmarł 15.III.1960 r. Z mocy ustawy dziedziczy po nim żona i dwoje dzieci. Spadkodawca testamentem notarialnym sporządzonym w 1939 r. połowę swego gospodarstwa rolnego przeznaczył synowi Hipolitowi M. "z części rozrządzalnej z pierwszeństwem i ponad udział". Sąd Powiatowy w Zamościu, wydając w dniu 19.II.1962 r. postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku, uwzględnił ten testament i stwierdził, że Hipolit M. dziedziczy w 11/16 częściach, tj. 8/16 z mocy testamentu i 3/16 z drugiej połowy z mocy ustawy, żona zmarłego Karolina M. w 2/16 częściach i córka Melania M. w 3/16 częściach.W toku postępowania o dział tego spadku, w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 168), Sąd Powiatowy w Zamościu stwierdził w postępowaniu z dnia 13.III.1964 r., że uprawnionymi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego po Józefie M. są: żona zmarłego w 1/4 części i dwoje dzieci po 3/8 części każde.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji Hipolita M., który zarzucił pominięcie rozporządzenia testamentowego, Sąd Wojewódzki w Lublinie zmienił postanowienie Sądu Powiatowego i stwierdził, że gospodarstwo rolne pozostałe w spadku po zmarłym w dniu 15.III.1960 r. Józefie M. odziedziczyli: syn Hipolit M. w 1/2, a córka i żona po 1/4 części. Sąd ten uznał, że z treści testamentu wynika wola spadkodawcy, aby poza przeznaczoną synowi w tym testamencie połową gospodarstwa nic on już nie otrzymał z drugiej połowy, wobec czego tę połowę dziedziczy tylko żona i córka spadkodawcy. Okoliczność, że pierwsze postanowienie o stwierdzeniu praw do ogółu spadku inaczej określa udziały spadkobierców, nie wiąże Sądu meriti, stosownie bowiem do art. LVIII przep. wprow. kod. cyw. utraciło ono moc w stosunku do gospodarstwa rolnego, a przy uzupełnianiu go w tym zakresie Sąd na nowo ustala udziały spadkobierców w tym gospodarstwie.Powyższe postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 19 czerwca 1964 r. zaskarżył rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości. Skarżący zarzucił naruszenie art. 15 § 3 pr. spadk. w związku z art. LI przep. wprow. k.c. oraz art. LVI § 1 i 2 i art. LVIII przep. wpr. k.c. oraz wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i o stwierdzenie, że prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego w spadku po zmarłym w dniu 15 marca 1960 r. Józefie M. zachowali: syn Hipolit M. w 11/16 częściach, córka Melania M. w 3/16 częściach i żona Karolina M. w 2/16 częściach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepisy art. 1059-1062 k.c., jako przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, nie ustanawiają zasad dziedziczenia odmiennych od ogólnych, jeśli chodzi o wysokość udziałów. Nie zawiera też takich odmiennych zasad art. LVI przep. wprow. kod. cyw., określający warunki zachowania praw dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. Stąd też art. LVIII przep. wprow. kod. cyw., według którego wydane przed dniem 5.VII.1963 r. postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, traci moc w stosunku do tego gospodarstwa, nie może być interpretowany w ten sposób, że wydając postanowienie uzupełniające, Sąd może w każdym wypadku ustalić inaczej wysokość udziałów poszczególnych spadkobierców, niż to wynika z ogólnego stwierdzenia praw do spadku. Z powołanych przepisów wynika bowiem, że postanowienie w zakresie zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego może określać inaczej wysokość udziałów tylko wtedy, gdy nie wszyscy spadkobiercy zachowują prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jeżeli zaś wszyscy spadkobiercy zachowują to prawo, ich udziały w tym gospodarstwie nie mogą być inne, niż to wynika z ogólnych zasad dziedziczenia. Toteż pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby ogólne postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku nie wiązało sądu, jest w tym wypadku nietrafny, skoro wszyscy spadkobiercy Józefa M. zachowali prawo dziedziczenia wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego. Już więc z tego względu postanowienie Sądu Wojewódzkiego nie może się ostać.Ponadto należy stwierdzić, że dokonana przez Sąd Wojewódzki interpretacja treści testamentu Józefa M. również jest błędna. Użycie w testamencie słów "z części rozrządzalnej, z pierwszeństwem i ponad udział" nie wskazuje na wolę testatora pozbawienia syna prawa dziedziczenia pozostałej części majątku, przeciwnie, wskazuje ono na chęć obdarowania go "częścią rozrządzalną" ponad jego udział.Trzeba też mieć na uwadze, że spadkodawca rozrządził w testamencie tylko połowę majątku, nic nie postanawiając co do drugiej połowy. Stosownie do art. 15 § 3 pr. spadk., obowiązującego w chwili śmierci testatora, do pozostałej części spadku mają zastosowanie przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Sąd Wojewódzki naruszył więc również art. 15 § 3 pr. spadk. w związku z art. LI przep. wprow. kod. cyw.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej (art. 386 d.k.p.c.).