III CRN 10/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Zakrzewska.Sędziowie SN: A. Gola, J. Niejadlik (spr.).Protokolant: M. Prusaczyk.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 1985 r. na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Piotra K. o stwierdzenie nabycia spadku po Stanisławie K. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości S.IV. 532/48/84 od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 1983 r. postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.Uzasadnienie faktyczneStanisława K. zmarła w dniu 14 grudnia 1982 r. W testamencie holograficznym, sporządzonym w dniu 14 kwietnia 1982 r., powołała ona męża Piotra K. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego stanowiącego jej wkład gruntowy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B., a córce Lucynie M. przeznaczyła udział we współwłasności nieruchomości miejskiej, położonej w C. W toku postępowania spadkobiercy ustawowi ujawnili, że poza tym spadkodawczyni była właścicielką nieruchomości o powierzchni 0,49 ha, położonej w B., zwanej przez nich działką przyzagrodową. Postanowieniem z dnia 22 lutego 1983 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że ogół praw dziedziczy córka spadkodawczyni wymieniona w testamencie (pkt I), a wkład gruntowy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. nabył jej mąż Piotr K. (pkt II). Orzeczenie to uprawomocniło się nie zaskarżone w trybie zwykłym.W rewizji nadzwyczajnej - zarzucającej rażące naruszenie art. 3 § 2 i 316 k.p.c., w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 922 k.c., w związku z art. 1058 k.c., a nadto art. 959 k.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - Minister Sprawiedliwości wnosił o uchylenie tego postanowienia i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonym postanowieniu wskazuje, że nieruchomość miejską w C. oraz działkę o powierzchni 0,49 ha położoną w B., potraktował Sąd Rejonowy jako tzw. ogół praw i orzekł, że dziedziczy go na podstawie testamentu córka spadkodawczyni Lucyna M. (pkt. I), a wkład gruntowy - będący pozostałym mieniem spadkowym - nabył z mocy testamentu jej mąż Piotr K. (pkt. II). Trafnie skarżący zarzuca, iż orzekając w ten sposób Sąd wyszedł z błędnego założenia, że ogół praw stanowią wszystkie inne przedmioty majątkowe wchodzące w skład spadku, z wyłączeniem gospodarstwa rolnego. Istotnie, w spadku wyodrębnia się dwie masy majątkowe (art. 677 k.p.c., art. 1058 k.c.), ale przedmiotem dziedziczenia jest - mimo to - jeden spadek (art. 922 k.c.). Stąd związek między tymi masami przedstawia się, jako związek między całością spadku, a wchodzącym w skład tego spadku gospodarstwem rolnym. Wadliwe rozumienie tych pojęć spowodowało, że Sąd Rejonowy zamiast o dziedziczeniu ogółu praw, orzekł w punkcie pierwszym zaskarżonego postanowienia o dziedziczeniu innych nie stanowiących wkładu gruntowego (art. 1086-1087 k.c.) - przedmiotach majątkowych należących do spadku. Takie rozstrzygnięcie godzi w powołane przepisy prawa.Zgodzić się trzeba również z zarzutem, iż przedwcześnie uznał Sąd Rejonowy, że nieruchomość o powierzchni 0,49 ha położoną w B., dziedziczy córka spadkodawczyni Lucyna M. Gdyby się okazało, że ta nieruchomość wchodziła do gruntów należących do Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B., a pozostawiono ją we władaniu spadkodawczyni tylko dlatego, żeby służyła celom jej osobistego gospodarstwa (art. 1087 § 3 k.c.), to należałoby przyjąć, że przeznaczenie przez nią mężowi Piotrowi K. wkładu gruntowego w tej Spółdzielni, obejmowało również tę nieruchomość. W takiej sytuacji porównanie - rzecz jasna po ich oszacowaniu (a oszacowania Sąd Rejonowy nie dokonał) - wartości składników przeznaczonych przez spadkodawczynię mężowi i córce z wartością całego spadku wyznaczałoby udział Piotra K. i Lucyny M. w wartości całego spadku. Przy ustaleniu, że nieruchomość o powierzchni 0,49 ha nie pozostawała w żadnym związku z wkładem gruntowym, do spadku - obok tego wkładu - wchodziłyby dwie nieruchomości. Spadkodawczyni zaś rozporządziła tylko jedną z tych nieruchomości. Porównanie wartości tych nieruchomości pozwoliłyby Sądowi stwierdzić, czy przeznaczenie nieruchomości miejskiej córce miało jedynie charakter zapisu (art. 968 k.c.), czy też powołania tej córki do dziedziczenia (art. 961 k.c.), jako spadkobiercy.Przy potraktowaniu tej dyspozycji jako zapisu, nie byłoby - skoro możliwe jest powołanie testamentowe ograniczone do części spadku (gospodarstwa rolnego) - wyłączono przyjęcie, że wkład w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej dziedziczy Piotr K. z testamentu, zaś ogół praw wszyscy spadkobiercy ustawowi. W przeciwnym zaś razie, tj. przy ustaleniu, że w rozumieniu art. 691 k.c. Lucyna M. została powołana w testamencie do spadku, ogół praw dziedziczyliby Piotr K. i Lucyna M. w częściach wynikających z porównania wartości przyznanych im składników z wartością całego spadku. Od tej strony jednak do sprawy nie podszedł Sąd Rejonowy.Racje ma też skarżący tam, gdzie podnosi, iż Sąd Rejonowy nie rozważył i tego, czy wolą spadkodawczyni było - skoro i tego wykluczyć nie można - powołanie córki Lucyny M. do ułamkowej części spadku. Gdyby się to potwierdziło, to wysokość tego ułamka określałby stosunek wartości przeznaczonej jej nieruchomości miejskiej do wartości całego spadku. W punkcie pierwszym postanowienia, dotyczącym ogółu praw, należałoby wymienić Piotra K., którego udział wyznaczałby stosunek wartości przyznanego mu wkładu gruntowego do wartości całego spadku, zaś pozostała część ułamka dziedziczyliby wszyscy spadkobiercy ustawowi Stanisławy K. w częściach określonych w przepisach art. 931 i nast. k.c. Zaliczenie przewidzianego w art. 1079 k.c. (w związku z art. 1086 k.c.) w stosunku do Piotra K., dokonałby sąd w dziale spadku. I tu więc nie można było odeprzeć zarzutu niewyjaśnienia sprawy.Wytknięte uchybienia wskazują, że do wydania zaskarżonego postanowienia doszło przed ustaleniem składu i wartości spadku, niezbędnym dla prawidłowego orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku. To zaś uzasadnia zarzut rażącego naruszenia powołanych przepisów prawa (art. 417 § 1 k.p.c.). Wydanie orzeczenia przed wyjaśnieniem istotnych okoliczności sprawy, godzi w powagę wymiaru sprawiedliwości, a tym samym narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Spóźnienie rewizji nadzwyczajnej nie stworzyło więc przeszkody w orzeczeniu zgodnie z wnioskami Ministra Sprawiedliwości (art. 421 § 2 k.p.c.).Dlatego Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K. (art. 422 § 2 k.p.c.).