III PZP 29/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, W. Glabisz, J. Krzyżanowski, K. Marowski, E. Mielcarek, K. Piasecki (sprawozdawca), M. Piekarski (współsprawozdawca - autor uzasadnienia), S. Rejman, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, J. Tyszka, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury PRL W. Grochali, po rozpoznaniu przedstawionego przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego:"Czy pracownikowi, który w czasie pracy uległ wypadkowi samochodowemu, przysługuje roszczenie przeciwko PZU o świadczenie z umowy ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków, zawartej przez jego zakład pracy na swój koszt, jeżeli pracownik otrzymał pełne odszkodowanie na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311)?"powziął następującą uchwałę:Pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, który uległ wypadkowi samochodowemu i uzyskał świadczenia należne z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych w myśl rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. (Dz. U. Nr 5, poz. 311), przysługuje ponadto świadczenie z dobrowolnego ubezpieczenia (ogólnego) następstw nieszczęśliwych wypadków wynikającego z umowy zawartej przez uspołeczniony zakład pracy, jeżeli suma świadczenia należnego z tego dobrowolnego ubezpieczenia przewyższa sumę z obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego następstw nieszczęśliwych wypadków; wówczas pracownikowi przysługuje różnica między tymi świadczeniami.Uzasadnienie faktyczneSkład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 24 kwietniu 1968 r. przekazał do rozstrzygnięcia pełnemu składowi Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne.Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco, gdyż wypłata tego odszkodowania jest świadczeniem w zakresie obowiązkowego majątkowego ubezpieczenia zakładu pracy, natomiast roszczenie z wymienionej umowy ubezpieczenia nie ma charakteru odszkodowawczego. Roszczenie to wynika bowiem z odrębnego osobowego ubezpieczenia, w zakresie którego - w przeciwieństwie do majątkowego ubezpieczenia - zakład ubezpieczeń wypłaca nie odszkodowanie, lecz "umówioną sumę pieniężną, rentę lub inne świadczenia" (art. 805 § 2 pkt 2 k.c.), nie mające - poza nielicznymi wyjątkami pozostającymi poza zasięgiem niniejszego wywodu - charakteru odszkodowania.Wyjątki te dotyczą zwrotu obciążających zakład ubezpieczeń kosztów leczenia następstw nieszczęśliwego wypadku, zwrotu wydatków na protezę lub przeszkolenie zawodowe itp. Z chwilą ich wyrównania wygasa roszczenie zwrotne dotyczące takich wydatków objętych odszkodowaniem. Ponieważ w sytuacji wymienionej w rozważanym pytaniu prawnym pracownikowi wypłacono już pełne odszkodowanie, przeto wspomniane wydatki pozostają poza zasięgiem wątpliwości leżących u podstaw tego pytania.Naprawienie majątkowej szkody nie unicestwia roszczenia o świadczenia należne z obowiązkowego lub umownego osobowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków z ruchu pojazdów mechanicznych, gdy świadczenia te nie mają charakteru odszkodowawczego, lecz dotyczą rodzajowo odrębnej - bo niemajątkowej - dolegliwości na osobie i są niezależne od wysokości strat majątkowych poniesionych przez poszkodowanego. Ubezpieczenie osobowe zapewnia właśnie takie świadczenia NW, określone a priori w sposób niezależny od wysokości przyszłej ewentualnej szkody losowej. Z tej przyczyny świadczenia z obowiązkowego ubezpieczenia NW z ruchu pojazdów mechanicznych kumulują się ze świadczeniami z umownego ubezpieczenia następstw NW z ruchu pojazdów mechanicznych z zastrzeżeniem wynikającym z § 25 ust. 4 cyt. wyżej rozporządzenia. Z mocy tego przepisu "w razie zbiegu obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków w ruchu pojazdów mechanicznych z dobrowolnym ubezpieczeniem (ogólnym) następstw nieszczęśliwych wypadków, wynikającym z umowy zawartej przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, zakład ubezpieczeń wypłaca świadczenie z wyższej sumy ubezpieczenia".W sytuacji opisanej w rozważanym pytaniu zachodzi właśnie taki zbieg ubezpieczeń. Dlatego też z mocy przytoczonego przepisu pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, który uległ wypadkowi samochodowemu i uzyskał świadczenie należne z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych w myśl cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r., przysługuje ponadto świadczenie z dobrowolnego ubezpieczenia (ogólnego) następstw nieszczęśliwych wypadków wynikającego z umowy zawartej przez uspołeczniony zakład pracy, jeżeli suma świadczenia należnego z tego dobrowolnego ubezpieczenia przewyższa sumę z wyżej wskazanego obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego; wówczas pracownikowi przysługuje różnica między tymi świadczeniami. Od różnicy tej zakład ubezpieczeń nie ma prawa odliczyć wypłat dokonanych na rzecz tegoż pracownika z obowiązkowego ubezpieczenia majątkowego następstw tego wypadku samochodowego, wypłaty te bowiem służą do zaspokojenia innego, majątkowego roszczenia, a nie do zaspokojenia opartego na odrębnym tytule umownym roszczenia objętego umownym ubezpieczeniem osobowym.Podstawy prawnej do takiego odliczenia nie daje § 20 cyt. rozporządzenia z 1961 r. Przepis ten bowiem zamieszczony jest w rozdziale III pt. "Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej" i już choćby z tej przyczyny nie dotyczy osobno unormowanego w poprzednim rozdziale "Ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków". Roszczenie zaś wymienione w rozważanym pytaniu wypływa właśnie z umownego ubezpieczenia NW.Ponadto w cyt. § 20 wyraźnie zacieśniono jego zasięg tylko do obowiązkowego ubezpieczenia. Z mocy tego przepisu "ze świadczenia przysługującego z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakład ubezpieczeń potrąca przyznane tej samej osobie z tytułu tego samego zdarzenia świadczenie z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków oraz - jeżeli chodzi o szkodę majątkową - odszkodowanie przysługujące z tytułu innych ubezpieczeń". Wyżej zaś wykazano, że w rozważanym zagadnieniu prawnym nie chodzi o szkodę majątkową, gdyż została już ona naprawiona przez wypłatę pracownikowi pełnego odszkodowania; wypłata objęła także operację rachunkową przewidzianą w ostatnio przytoczonym przepisie, wobec czego nie mógłby on już być powtórnie zastosowany w sprawie. Roszczenia zaś objęte rozważanym pytaniem dotyczą odrębnego osobowego ubezpieczenia, nie podlegają więc zmniejszeniu o świadczenie, o którym mowa w ostatnich słowach § 20 cyt. rozporządzenia. Nie chodzi tu bowiem "o szkodę majątkową", lecz - wręcz przeciwnie - o świadczenie mające służyć ulżeniu dolegliwości niemajątkowych o charakterze "osobowym".Dodać wypada, że wypłata takiego świadczenia z umownego ubezpieczenia ogólnego NW nie następuje "z tytułu tego samego zdarzenia", tj. z wypadku samochodowego objętego obowiązkowym ubezpieczeniem komunikacyjnym, lecz jest wykonaniem świadczenia należnego z innego odrębnego tytułu prawnego, mianowicie należnego na podstawie umowy w następstwie zdarzenia w niej przewidzianego i spełnienia się ponadto wszystkich innych postanowień tej umowy, co Sąd Najwyższy wyjaśnił już w uchwale pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23/29.IV.1965 r. III PO 3/65 (OSNCP z 1965 r., poz. 198 i OSPiKA z 1966 r., zesz. 1, poz. 1). Stanowi ona kontynuację wyjaśnienia zawartego w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1961 r. I CO 27/60 (OSN z 1962 r., poz. 49), w świetle której odszkodowanie należne pracownikowi od zakładu pracy z wypadku przy pracy nie ulega zmniejszeniu o kwotę wypłaconą pracownikowi przez zakład ubezpieczeń na podstawie umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków także wtedy, gdy zakład pracy zawarł tę umowę na rzecz pracownika na swój koszt - w braku odmiennej umowy między pracownikiem a zakładem pracy lub odmiennego przepisu w układzie zbiorowym pracy.