III CZP 75/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krystyny D. z domu G. o stwierdzenie nabycia spadku po Franciszku G., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 14 listopada 1967 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 21 lipca 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku, gdy spadkobierca wspólnie z pozostałymi współspadkobiercami lub niektórymi z nich objął w posiadanie przed dniem 5.VII.1963 r. i prowadził wspólnie gospodarstwo rolne albo w nim pracował bez dokonania faktycznego, nieformalnego podziału, zachował prawo dziedziczenia tego gospodarstwa rolnego, jeżeli w dniu 5 lipca 1963 r. w tym gospodarstwie nie pracował?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Objęcie przez spadkobiercę razem z innymi spadkobiercami albo razem z niektórymi ze spadkobierców przed dniem 5.VII.1963 r. w posiadanie gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed tym dniem uzasadnia zachowanie przez tego spadkobiercę prawa dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. wówczas, gdy objęcie gospodarstwa w posiadanie nastąpiło w drodze faktycznych (nieformalnych) działów spadku. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie nasunęło Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości na tle następującego stanu faktycznego, przytoczonego w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu z dnia 21.VII.1967 r.Spadkodawca, będący właścicielem gospodarstwa rolnego, zmarł w dniu 13.III.1943 r. Wnioskodawczyni jest córką spadkodawcy. Zamieszkiwała ona w tym gospodarstwie wraz z żoną spadkodawcy i jego drugą córką nieprzerwanie od śmierci ojca, do 1957 r. lub 1958 r. i razem z nimi pracowała w tym czasie we wspomnianym gospodarstwie, przy czym spadkobiercy nie dokonali faktycznego podziału gospodarstwa w drodze nieformalnego działu spadku. W 1957 r. albo 1958 r. wnioskodawczyni, mająca wówczas 21 lub 22 lata, wyjechała do drugiej siostry, u której przebywała do wiosny 1964 r., nie zajmując się rolnictwem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z treści art. LVI przep wpr. k.c. wynikają dwie generalne zasady zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., określone w § 1 i § 2 tego przepisu.Według pierwszej zasady zachowują prawo dziedziczenia ci spośród spadkobierców powołanych do dziedziczenia danego spadku na podstawie przepisów obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy, którzy przed dniem 5 lipca 1963 r. objęli w posiadanie to gospodarstwo w drodze faktycznych (nieformalnych) działów spadku. Pozostawiając poza zakresem rozważań wypadek, gdy do dziedziczenia był powołany tylko jeden spadkobierca, gdyż wypadek ten nie występuje w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że faktyczny (nieformalny) podział spadku jest podstawową przesłanką zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. Nie czyni zadość tej przesłance objęcie spadkowego gospodarstwa przez kilku spadkobierców we współposiadanie, nawet gdyby to współposiadanie trwało do dnia 5 lipca 1963 r. Celem bowiem art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. jest tylko niewzruszenie - w zakresie dziedziczenia - stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie przepisów ograniczających dziedziczenie gospodarstw rolnych, jeżeli te stany faktyczne są wynikiem dokonanego przez spadkobierców działu spadku, mimo że taki dział przeprowadzono w sposób nieformalny.Skutków, jakie wymieniony przepis wiąże z objęciem gospodarstwa w posiadanie w drodze faktycznych (nieformalnych) działów, nie można odnieść do objęcia przez spadkobierców gospodarstwa we współposiadanie bez dokonania jednak nieformalnych działów. Według wyjaśnienia zawartego w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1965 r. III CO 14/65 (OSNCP 1965, poz. 202), dla zachowania przez spadkobierców, którzy w drodze nieformalnych działów objęli w posiadanie gospodarstwo spadkowe lub jego część, prawa dziedziczenia nie jest konieczne, aby spadkobierca, który w ten sposób objął gospodarstwo w posiadanie, posiadał je lub jego część również w dniu 5 lipca 1963 r. Jeżeli jednak nie było nieformalnego działu spadku, to ani fakt współposiadania przez spadkobierców spadkowego gospodarstwa, ani wykonywanie przez nich w pewnym okresie pracy w tym gospodarstwie nie mają decydującego znaczenia z punktu widzenia przesłanek art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. Nie można wprawdzie wyłączyć możliwości zachowania prawa dziedziczenia na podstawie tego przepisu w wypadku, gdy kilku ze spadkobierców objęło we wspólne posiadanie określoną część gospodarstwa spadkowego, ale tylko pod warunkiem, że takie objęcie było wynikiem nieformalnego działu spadku, dokonanego np. w ten sposób, że jeden ze spadkobierców objął fizycznie wyodrębnioną część gospodarstwa, a pozostałą część tego gospodarstwa objęli we współposiadanie dwaj pozostali spadkobiercy.W braku warunków do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. k.c., spadkobierca może zachować prawo dziedziczenia, jeżeli odpowiada jednemu z warunków przewidzianych w paragrafie 2 tego przepisu. Ponieważ paragraf 2 wymaga, aby warunki określone w art. 1059-1062 k.c. istniały w dniu 5 lipca 1963 r., przeto spadkobierca, powołujący się na pracę w spadkowym gospodarstwie jako na podstawę zachowania prawa dziedziczenia, powinien w zasadzie wykonywać pracę w tej dacie, chyba że niewykonywanie pracy w tej dacie jest następstwem okoliczności, które powodują traktowanie pracy jako nieprzerwanej, m. in. gdy przerwa wynikła z przyczyn niezależnych od spadkobiercy (por. § 13 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego z dnia 28.XI.1964 r. - Dz. Nr 45, poz. 304).Jeżeli więc zostanie ustalone, że w konkretnym wypadku nie było nieformalnego działu spadku i że spadkobiercy objęli spadkowe gospodarstwo we współposiadanie bez podziału fizycznego, to przerwanie przez spadkobiercę będącego dzieckiem spadkodawcy pracy w tym gospodarstwie przed dniem 5 lipca 1963 r. oraz znaczenie tego przerwania z punktu widzenia zachowania prawa dziedziczenia z ustawy może być ocenione jedynie na podstawie art. LVI § 2 przep. wpr. k.c., art. 1059 k.c. i § 13 rozporządzenia z 1964 r., a nie na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. dotyczącego innej sytuacji.Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.