III CZP 68/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wandy S. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 31 maja 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a) Czy w wypadku równoczesnego zbiegu przesłanek trwałej niezdolności do pracy jedynego spadkobiercy (art. 1059 § 1 pkt 5 k.c.) i objęcia w posiadanie części gospodarstwa spadkowego przez tegoż spadkobiercę przed 5.VII.1963 r. w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. mają zastosowanie przepisy art. 1065 i 1063 § 2 k.c., czy też przesłanka z art. LVI § 1 wyłącza stosowanie art. 1065 i 1063 § 2 k.c.?b) Jeżeli ograniczeniom tym jedyny spadkobierca podlega, to czy z kolei jego spadkobierca testamentowy wyłącza dziedziczenie Skarbu Państwa, jeśli odpowiada jednemu z warunków określonych w art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c.?c) W razie negatywnej odpowiedzi na pytanie drugie - czy i jakie uprawnienia będą przysługiwały spadkobiercy z drugiego testamentu?"udzielił następującej odpowiedzi:W razie jednoczesnego zbiegu przesłanek: trwałej niezdolności do pracy jedynego spadkobiercy (art. 1059 § 1 pkt 5 k.c.) i objęcia w posiadanie części gospodarstwa spadkowego przez tegoż spadkobiercę przed 5 lipca 1963 r. w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. - przesłanka z art. LVI § 1 wyłącza stosowanie art. 1065 i 1063 § 2 k.c. Uzasadnienie faktyczneSpadkodawca Andrzej W., zmarły 20.X.1953 r., w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego powołał jako spadkobiercę siostrę swoją, Karolinę B. W testamencie tym została pominięta żona testatora, Wiktoria W., oraz wydziedziczona z powodu niegodności jego córka, Marianna P. Ponadto w testamencie został ustanowiony zapis w kwocie 8.000 zł na rzecz drugiej córki, Wandy S.W chwili otwarcia spadku spadkobierczyni Karolina B. miała 72 lata, a w chwili objęcia części gruntu spadkowego w wyniku zawartej ugody - 74 lata. Na podstawie wspomnianego testamentu nie dokonała ona stwierdzenia praw spadkowych na swoją rzecz; zostały one stwierdzone dopiero po jej śmierci. Po Karolinie B. spadek otworzył się dnia 21.IV.1965 r., przy czym na spadkobiercę powołała ona w testamencie, sporządzonym dnia 11.IV.1965 r., swojego syna, Stanisława B., z zawodu rolnika.We wniosku skierowanym do Sądu Powiatowego w Garwolinie córka Andrzeja W., Wanda S., domagała się stwierdzenia praw do spadku po ojcu na rzecz Wiktorii W., Marianny P. i na swoją rzecz twierdząc, że testament sporządzony przez Andrzeja W. jest nieważny.Postanowieniem z dnia 24.III.1966 r. Sąd Powiatowy w Garwolinie stwierdził, że spadek po Andrzeju W., zmarłym w dniu 20.X.1953 r. na mocy testamentu, nabyła w całości Karolina B., że również ona zachowała prawa do należącego do spadku po Andrzeju W. gospodarstwa rolnego.Od powyższego postanowienia wniosły rewizję uczestniczki postępowania Marianna P. i Wanda S.Rozpoznając rewizje, Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. przytoczone w sentencji uchwały budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego, Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się następująca wątpliwość: wobec tego, że powołana w testamencie Karolina B., ze względu na wiek, była trwale niezdolna do pracy, wskutek czego dziedziczyłaby ona wprawdzie po swym bracie, ale z ograniczeniem wynikającym z art. 1065 i 1063 § 2 k.c., polegającym mianowicie na tym, że gospodarstwo rolne dziedziczyłby Skarb Państwa, a jej przysługiwałyby tylko spłaty - co ostatecznie dziedziczy jej następca prawny z mocy drugiego testamentu? W szczególności: czy Stanisław B. dziedziczy tylko spłatę, czy też gospodarstwo rolne w naturze z wyłączeniem Skarbu Państwa, jeśli pracował na części gospodarstwa jako rolnik.Ponadto, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, kwestia, co dziedziczy Stanisław B., pozostaje w zależności od zbiegu przesłanek dziedziczenia, albowiem przed datą 5.VII.1963 r. Karolina B. objęła część spadkowego gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wpr. k.c.Przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie opiera się na przesłance, że w chwili otwarcia spadku po Andrzeju W. Karolina B. miała 72 lata, a w chwili objęcia części gruntu na podstawie zawartej ugody 74 lata. Ze względu więc na wiek była ona trwale niezdolna do pracy, przy czym, jak stwierdza Sąd Wojewódzki, istnieje domniemanie, że nie wykonywała pracy stanowiącej główne źródło utrzymania. W związku z tym należy zauważyć, że w myśl § 14 ust. 1 pkt 1 rozp. Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) za trwale niezdolnych do pracy uznaje się spadkobierców, którzy osiągnęli, jeżeli chodzi o kobiety, wiek 60 lat, a jeśli chodzi o mężczyzn, 65 lat i nie wykonują stałej pracy, która stanowiłaby dla nich główne źródło utrzymania. Celem tego przepisu jest umożliwienie zachowania praw do spadku osobom starszym, zatrudnionym głównie poza rolnictwem, które już osiągnęły wiek emerytalny i przestały pracować w swoim zawodzie. Przepis ten jednak nie może być stosowany mechanicznie w stosunku do rolników, którzy mimo osiągnięcia wspomnianego wieku pracują nadal w gospodarstwie rolnym i w wielu wypadkach jeszcze przez wiele lat będą zdolni do pracy.Odmienna wykładnia omawianego przepisu prowadziłaby w konsekwencji do tego, że stałby się on privilegium odiosum dla tych osób i pozbawiłby możności otrzymania gospodarstwa w naturze pracujących w nim rolników tylko dlatego, że osiągnęli granicę wieku.W konkretnej więc sprawie stwierdzenie, że Karolina B. miała w chwili otwarcia spadku 72 lata, bynajmniej nie uzasadnia samo przez się wniosku, iż utraciła ona prawo do otrzymania gospodarstwa w naturze, jeżeliby na podstawie dodatkowych ustaleń okazało się, że mimo podeszłego wieku pracowała w gospodarstwie spadkowym lub w jego części.Dopiero w razie negatywnego wyniku tych ustaleń aktualne stanie się w sprawie zagadnienie, co dziedziczy na podstawie testamentu po zmarłej następnie Karolinie B. jej syn, Stanisław B. Wówczas, jak słusznie stwierdza Sąd Wojewódzki, dziedziczenie osoby, która w chwili otwarcia spadku była trwale niezdolna do pracy, byłoby ograniczone przepisem art. 1063 § 2 k.c., wobec czego gospodarstwo rolne przypadłoby Skarbowi Państwa, a powołany przez spadkodawcę spadkobierca trwale niezdolny do pracy otrzymałby od Skarbu Państwa stosowną zapłatę. Dziedziczący z kolei po takim spadkobiercy jego następcy prawni również nie dziedziczyliby gospodarstwa w naturze, ponieważ gospodarstwo to przypadło już jako spadkobiercy ustawowemu, Skarbowi Państwa. Przedmiotem więc dziedziczenia może być nie gospodarstwo rolne, lecz prawa majątkowe w postaci nieuiszczonych spłat.Jak wynika z akt sprawy, uprawnienia Karoliny B. należy także ocenić, na co trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki, w świetle art. LVI § 1 przep. wpr. k.c., ponieważ po śmierci Andrzeja W. Karolina B. przed dniem 5 lipca 1963 r., na podstawie ugody zawartej w dniu 17.VII.1955 r., objęła w drodze faktycznych działów część gospodarstwa spadkowego. Powstały w związku z tym zbieg przesłanek dziedziczenia należy przesądzić na rzecz pierwszeństwa powołania do dziedziczenia na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. Paragraf 1 powołanego artykułu dotyczy bowiem - w przeciwieństwie do § 2 - wszystkich spadkobierców dziedziczących dany spadek w chwili jego otwarcia i uzależnia zachowanie przez nich prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego jedynie od objęcia przez nich tego gospodarstwa, nie uzależniając tego dziedziczenia od przesłanek określonych w art. 1059-1062 k.c.Z tych więc względów w razie zbiegu przesłanek, a mianowicie trwałej niezdolności do pracy jedynego spadkobiercy (art. 1059 § 1 pkt 5 k.c.) oraz objęcia w posiadanie gospodarstwa rolnego przez tegoż spadkobiercę przed 5 lipca 1963 r. w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wpr. k.c., przesłanka z art. LVI § 1 wyłącza stosowanie art. 1065 i 1063 § 2 k.c.