III CRN 354/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej W. Grochola, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Barbary T. o stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku po Dionizym I., na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Powiatowego w Bielsku Podlaskim z dnia 12 września 1964 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 30.XII.1958 r. sygn. Ns II 141/59 Sąd Powiatowy stwierdził, że prawa do spadku po Dionizym I., zmarłym dnia 3.XII.1950 r., przysługują z mocy ustawy żonie zmarłego Agrypinie I. w 1/2 oraz rodzeństwu spadkodawcy: Barbarze T. i Piotrowi I. po 1/4 części.Piotr I. zmarł w dniu 2.XI.1953 r., pozostawiając jako jedyną spadkobierczynię córkę Teklę P., zmarłą w dniu 9.VI.1954 r., której spadkobiercami są jej mąż Grzegorz P. oraz dzieci Mikołaj P. i córka Maria P. (postanowienie z dnia 17.IX.1959 r.).Żona spadkodawcy Dionizego I., Agrypina I., zmarła w dniu 21.I.1958 r., a Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 27.III.1961 r. Ns II 41/61 stwierdził, że na mocy testamentu cały spadek po niej dziedziczy Paraskiewa M.W sprawie z wniosku Barbary T. o dział spadku po Dionizym I. Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 12.IX.1964 r. Ns II 146/62 stwierdził m.in., że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po Dionizym I. zachowali: Paraskiewa M. w 5/8 częściach i Barbara T. w 3/8 częściach. Sąd Powiatowy uznał, że wobec treści art. 1062 § 3 k.c. udziału w tym gospodarstwie nie mogą zachować zstępni Piotra I., brata spadkodawcy; w konsekwencji udział tego spadkobiercy w gospodarstwie spadkowym przypada po połowie Paraskiewie M. i Barbarze T.Ostatnio wymienione postanowienie zaskarżył Prokurator Generalny PRL rewizją nadzwyczajną, złożoną po upływie terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., wnosząc o uchylenie tego postanowienia i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według poglądu wyrażonego w rewizji nadzwyczajnej udział w gospodarstwie spadkowym, którego nie mogą zachować spadkobiercy Piotra I., powinien przypaść w całości jego współspadkobierczyni Barbarze T., natomiast nie może on przypaść częściowo Paraskiewie M. jako spadkobierczyni Agrypiny I., albowiem Paraskiewa M. jest osobą nie związaną pokrewieństwem ani ze spadkodawcą Dionizym I., ani z Agrypiną I. i Piotrem I.Istotnie, Sąd Powiatowy błędnie potraktował w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Paraskiewę M. jako córkę Agrypiny I., w rzeczywistości bowiem jest ona w stosunku do Agrypiny I. osobą obcą. Błąd ten nie mógł jednak mieć wpływu na wynik sprawy z przyczyn następujących.Nie wchodząc w ocenę, czy trafnie Sąd Powiatowy zastosował w stosunku do spadkobierców Piotra I. dyspozycję art. 1062 § 3 k.c., chociaż spadkobierca ten przeżył spadkodawcę, wymaga - w związku z zakresem zaskarżenia postanowienia rewizją nadzwyczajną, wiążącym Sąd Najwyższy - rozważenia, komu według art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c. przypada udział spadkowy Piotra I. w gospodarstwie rolnym, skoro od dziedziczenia tego udziału Sąd Powiatowy wyłączył jego spadkobierców.Według dosłownego brzmienia art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c., jeżeli spadkobierca przeżył spadkodawcę, ale zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r., to udział takiego spadkobiercy w gospodarstwie rolnym przypada jego spadkobiercom. Jeżeli jednak ci spadkobiercy nie odpowiadają warunkom wymaganym do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, udział zmarłego spadkobiercy przypada jego współspadkobiercom.Omawiany przepis dotyczy zarówno dziedziczenia z ustawy, jak i dziedziczenia na podstawie testamentu, nic bowiem nie wskazuje na to, żeby art. LVI przepisów wprowadzających k.c. normował jedynie zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców ustawowych, pozostawiając poza swym zasięgiem normatywnym zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców testamentowych. Wynika z tego, że udział zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy w gospodarstwie rolnym przypada - w warunkach przewidzianych w § 3 omawianego artykułu - współspadkobiercom tego spadkobiercy niezależnie od tytułu ich powołania do spadku.Tak więc w razie powołania do spadku kilku spadkobierców, z których jedni dziedziczą z ustawy, a inni z mocy testamentu, udział w gospodarstwie rolnym zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy ustawowego może, na podstawie art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c., przypaść zarówno jego współspadkobiercom powołanym z ustawy, jak i na podstawie testamentu. Jeżeli wśród tych współspadkobierców jedni dziedziczą z ustawy, a inni na podstawie testamentu, to udział zmarłego spadkobiercy przypada zarówno jednym, jak i drugim współspadkobiercom, w odpowiednim stosunku do wysokości ich udziałów w spadkowym gospodarstwie. Jedni i drudzy bowiem są współspadkobiercami zmarłego spadkobiercy, przepis zaś nie czyni rozróżnienia między spadkobiercami ustawowymi a spadkobiercami testamentowymi oraz nie uzależnia jego zastosowania od istnienia stosunku pokrewieństwa ze spadkodawcą albo ze zmarłym spadkobiercą.W niniejszej sprawie jednak Paraskiewa M. nie jest bezpośrednim współspadkobiercą zmarłego Piotra I., lecz spadkobiercą zmarłej przed dniem 5 lipca 1963 r. jego współspadkobierczyni Agrypiny I. Powstaje w związku z tym pytanie, czy udział zmarłego spadkobiercy przypada tylko jego współspadkobiercom, czy też także spadkobiercom zmarłych współspadkobierców. Art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c. nie daje wyraźnej odpowiedzi na to pytanie, przez użyte jednak w tym przepisie określenie "współspadkobiercy" należy rozumieć zarówno współspadkobierców zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy, dziedziczących razem z nim spadek, jak i spadkobierców dziedziczących po współspadkobiercach zmarłych przed dniem 5 lipca 1963 r. i odpowiadających warunkom przewidzianym w § 1 i 2 tego artykułu.Za taką wykładnią przemawiają argumenty wynikające z celu omawianego przepisu. Art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c. wprowadził istotną zmianę w stosunku do stanu prawnego istniejącego w okresie obowiązywania art. 24 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, zmierzającą do wyeliminowania możliwości dziedziczenia przez Skarb Państwa ułamkowej części gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., wolą ustawodawcy bowiem było, żeby udziały zmarłych spadkobierców przypadły innym osobom, zachowującym prawo dziedziczenia reszty gospodarstwa rolnego.Jeżeli zatem spadek otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r. odziedziczyli tylko dwaj spadkobiercy, jeżeli obaj zmarli po spadkodawcy, lecz przed tą datą, i jeżeli tylko spadkobiercy jednego z nich odpowiadają warunkom przewidzianym w art. LVI § 1 lub 2, to ci spadkobiercy zachowują prawo dziedziczenia całego spadkowego gospodarstwa rolnego. Zasada ta, wynikająca z celu i funkcji przepisu, powinna być stosowana również w wypadku, gdy warunki przewidziane do zachowania prawa dziedziczenia zachowują bezpośredni współspadkobiercy zmarłego spadkobiercy oraz spadkobiercy innego współspadkobiercy, zmarłego również przed dniem 5 lipca 1963 r. Pogląd bowiem, że w wypadku takim udział zmarłego spadkobiercy przypadłby tylko jego bezpośrednim współspadkobiercom, natomiast nie przypadałby spadkobiercom innego współspadkobiercy, prowadziłby do nadmiernego uprzywilejowania żyjących współspadkobierców kosztem spadkobierców innego, nieżyjącego w dniu 5 lipca 1963 r. współspadkobiercy. Uprzywilejowanie takie, sprzeczne z zasadą uniwersalnej sukcesji spadkobierców zmarłego współspadkobiercy, nie mogło być przez ustawę zamierzone, brak jest więc podstaw do przyjęcia takiego uprzywilejowania w drodze wykładni art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c., sprzecznej z celem tego przepisu.Powyższe wywody prowadzą do wniosku, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy, nie kwestionowanym w rewizji nadzwyczajnej, Sąd Powiatowy nie naruszył przepisu art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c. przez przyjęcie, że udział Piotra I. w gospodarstwie rolnym należącym do spadku po Dionizym I., przypada zarówno współspadkobierczyni Barbarze T., jak i Paraskiewie M., dziedziczącej z mocy testamentu spadek po drugiej współspadkobierczyni Agrypinie I., zmarłej przed dniem 5 lipca 1963 r. Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił rewizję nadzwyczajną na podstawie art. 421 § 1 k.p.c.