III CO 30/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tomasza K. - przy uczestnictwie Zofii J., Walentego J., Jana J. i Franciszka J. - o uzupełnienie postanowienia o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w wypadku, gdy jeden ze spadkobierców nie zachowuje prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jego udział przypada w odpowiednim stosunku na rzecz wszystkich współspadkobierców, czy też tylko na rzecz tych, którzy byli jego spadkobiercami?"udzielił następującej odpowiedzi:W razie śmierci przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkodawcy, który był właścicielem całego gospodarstwa lub współwłaścicielem, ale współwłasność ta nie miała charakteru współwłasności spadkowej, oraz w razie śmierci jednego ze spadkobierców tegoż spadkodawcy również przed dniem 5 lipca 1963 r. następuje z dniem 5 lipca 1963 r. ponowne dziedziczenie gospodarstwa rolnego po pierwszym spadkodawcy łącznie z ponownym dziedziczeniem udziału w tym gospodarstwie pozostałego w spadku po zmarłym spadkobiercy. W dziedziczeniu tym biorą udział żyjący w dniu 5 lipca 1963 r. spadkobiercy pierwszego spadkodawcy, którzy zachowali prawo dziedziczenia, oraz żyjący w dniu 5 lipca 1963 r. spadkobiercy zmarłego spadkobiercy, którzy zachowali prawo dziedziczenia po nim (art. LV § 1 i LVI przep. wprow. k.c.). Wysokość udziałów spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia po pierwszym spadkodawcy i wysokość udziału zmarłego spadkobiercy określa się według zasad prawa spadkowego obowiązującego w chwili śmierci pierwszego spadkodawcy i tak określony udział zmarłego spadkobiercy przypada jego spadkobiercom, którzy zachowują prawo dziedziczenia po nim w stosunku wynikającym z zasad prawa spadkowego obowiązującego w chwili śmierci tegoż spadkobiercy (art. LV § 2 przep. wprow. k.c.). Uzasadnienie faktyczneZe stanu faktycznego sprawy, w której Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, wynika, że spadek po zmarłej w dniu 6.VII.1950 r. Annie J. przypadł z ustawy jej dzieciom: Zofii, Walentemu, Janowi, Franciszkowi i Genowefie J. Z tych spadkobierców zmarła również przed dniem 5 lipca 1963 r. córka Genowefa, a spadek po niej przypadł z ustawy jej mężowi Tomaszowi K. i wymienionemu wyżej rodzeństwu. Spadek po Annie J. obejmuje całe gospodarstwo rolne, spadek zaś po Genowefie J. zamęż. K. - tylko udział spadkowy w tym gospodarstwie. Sąd Powiatowy wydał oddzielne postanowienia o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego po powyższych spadkodawcach, przy czym ustalił, że Franciszek J. nie zachował prawa dziedziczenia ani po Annie J., ani po Genowefie K. W postanowieniu o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa po Annie J. Sąd Powiatowy orzekł, że gospodarstwo rolne przypada Zofii, Janowi i Walentemu J. po 7/24 części oraz Tomaszowi K. w 3/24 częściach. W postanowieniu zaś dotyczącym zachowania prawa dziedziczenia po Genowefie K. orzeczono, że gospodarstwo przypada małżonkowi Tomaszowi K. w 3/6 częściach oraz Zofii, Janowi i Walentemu J. po 1/6 części, przy czym materiał sprawy wskazuje na to, że w postanowieniu tym nie chodzi o inne gospodarstwo, lecz tylko o udział Genowefy K. w spadkowym gospodarstwie rolnym pozostawionym przez Annę J. Sąd Powiatowy orzekł o zachowaniu prawa dziedziczenia już pod rządem przepisów szczególnych kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstwa rolnych i związanych z tymi przepisami norm przechodnich (26.VIII.1964 r.), wobec czego - stosownie do art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. - powinien był wydać tylko jedno postanowienie, a mianowicie stwierdzić, kto zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po pierwszym spadkodawcy (Annie J.) i wymienić w nim w miejsce zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy (Genowefy K.) jego spadkobierców, którzy zachowali po nim prawo dziedziczenia. Postanowienie dotyczące zachowania prawa dziedziczenia po Annie J. czyni zadość powyższemu postulatowi, gdyż objęto nim także zachowujących prawo dziedziczenia po Genowefie K., czyli całość gospodarstwa po Annie J. W tych okolicznościach drugie postanowienie dotyczące zachowania prawa dziedziczenia po Genowefie K., do której należał udział w gospodarstwie po Annie J., było zbędne i niedopuszczalne. Istnienie zaś tych dwu postanowień wprowadza niejasność co do wysokości udziałów spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia w całości gospodarstwa rolnego pochodzącego od pierwszego spadkodawcy i może być źródłem dalszych nieporozumień.Postanowienia powyższe zaskarżone zostały rewizjami przez niektórych uczestników, którzy między innymi zarzucili, że zwolniony przez Franciszka J., który utracił prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, udział w gospodarstwie rolnym przypada tylko tym z jego rodzeństwa, którzy żyją w dniu 5 lipca 1963 r. i zachowali prawo dziedziczenia, natomiast nie korzysta z tego udziału także Tomasz K., jeden ze spadkobierców po swej żonie Genowefie K. Przekazane przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne pozostaje niewątpliwie w związku z tym zarzutem rewizji, sformułowane jednak zostało w sposób nie ujmujący należycie istoty zagadnienia. Biorąc pod uwagę uzasadnienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego o przekazaniu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego oraz opisany wyżej stan sprawy, Sąd Najwyższy przyjmuje, że w gruncie rzeczy Sądowi Wojewódzkiemu chodzi o wyjaśnienie, czy w razie niezachowania prawa dziedziczenia przez jednego ze spadkobierców zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkodawcy, który był właścicielem gospodarstwa rolnego, oraz w razie śmierci jednego ze spadkobierców tegoż spadkodawcy również przed dniem 5 lipca 1963 r. ulega zwiększeniu także udział zmarłego spadkobiercy w spadkowym gospodarstwie rolnym i tak zwiększony udział przypada jego spadkobiercom zachowującym po nim prawo dziedziczenia, czy też przeciwnie: niezachowanie prawa dziedziczenia przez jednego ze spadkobierców pierwszego spadkodawcy nie ma żadnego wpływu na wysokość udziału zmarłego spadkobiercy, tzn. udział ten utrzymuje się nadal w tej samej wysokości, wobec czego spadkobiercy zmarłego spadkobiercy, którzy zachowali po nim prawo dziedziczenia, nie odnoszą żadnej korzyści z niezachowania prawa dziedziczenia przez jednego ze spadkobierców pierwszego spadkodawcy. Odpowiedź Sądu Najwyższego na tak sformułowane zagadnienie, przytoczona w sentencji niniejszej uchwały, opiera się na następujących rozważaniach:W razie śmierci przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkodawcy, który był wyłącznym właścicielem całego gospodarstwa rolnego lub współwłaścicielem, ale współwłasność ta nie miała charakteru współwłasności spadkowej, oraz w razie śmierci przed tym dniem jednego z jego spadkobierców następuje z dniem 5 lipca 1963 r. ponowne dziedziczenie gospodarstwa rolnego po pierwszym spadkodawcy łącznie z ponownym dziedziczeniem udziału w tym gospodarstwie, pozostałego w spadku po zmarłym spadkobiercy. Wynika to z treści art. LV § 1 przep. wprow. k.c. w związku z art. LVI tychże przepisów. W szczególności ze sformułowania art. LVI § 1 i 2 wynika, że w tym dziedziczeniu biorą udział spadkobiercy odpowiadający warunkowi z § 1 art. LVI lub jednemu z warunków przewidzianych w § 2 tegoż artykułu, czyli zachowujący prawo dziedziczenia, przy czym należy mieć na uwadze, że - jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 maja 1964 r. III CO 18/65 - zachowującymi prawo dziedziczenia są również osoby, które dotychczas spadkobiercami nie były, jeżeli z mocy art. 1059-1962 k.c. wstępują w miejsce dotychczasowych spadkobierców, którzy utracili prawo dziedziczenia. Przepis zaś § 3 art. LVI wskazuje między innymi na to, że jeżeli zmarł - również przed dniem 5 lipca 1963 r. - spadkobierca, który odziedziczył udział w gospodarstwie rolnym pozostawionym przez pierwszego spadkodawcę, to w ponownym dziedziczeniu tego gospodarstwa biorą udział także spadkobiercy zachowujący prawo dziedziczenia po zmarłym spadkobiercy.Ponowne dziedziczenie wymaga z istoty swej ponownego określenia wysokości udziałów w spadkowym gospodarstwie rolnym. Wysokość tę określają przepisy prawa spadkowego obowiązującego w chwili śmierci spadkodawcy. Przepisy szczególne zagadnienia tego nie normują, art. zaś LV § 2 przep. wprow. k.c. wyraźnie odsyła w tym względzie do prawa dotychczasowego, tj. obowiązującego w chwili otwarcia spadku.Stosownie do art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców, którzy zmarli przed dniem 5 lipca 1963 r., podlega przepisom obowiązującym przed tą datą. W związku właśnie z tym przepisem nasuwa się poruszona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość, a mianowicie, czy przy ponownym dziedziczeniu po tym spadkobiercy udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym udział ten wskutek niezachowania prawa dziedziczenia przez jednego lub niektórych z tych, którzy razem ze zmarłym spadkobiercą nabyli spadek po pierwszym spadkodawcy, może się zwiększyć, czy też przeciwnie: zawsze w niezmienionej wysokości przypada on w odpowiednim stosunku zachowującym prawo dziedziczenia spadkobiercom zmarłego spadkobiercy.Jak już podkreślono, w sytuacji, w której stosuje się § 3 art. LVI przep. wprow. k.c., następuje z dniem 5 lipca 1963 r. ponowne dziedziczenie gospodarstwa rolnego po pierwszym spadkodawcy łącznie z ponownym dziedziczeniem udziału w tym gospodarstwie pozostałego w spadku po zmarłym spadkobiercy, przy czym określa się na nowo wysokość udziałów. W świetle tego unormowania nie ulega wątpliwości, że najpierw należy obliczyć wysokość udziałów zachowujących prawo dziedziczenia po pierwszym spadkodawcy, przy czym uwzględnić trzeba również zmarłego spadkobiercę. Wprawdzie spadkobiercę tego nie wymienia się w postanowieniu (art. XX § 2 przep. wprow. k.p.c.), ale dla celów określenia wysokości udziałów nie może on być pominięty ani też zachowujący po nim prawo dziedziczenia nie mogą być gorzej potraktowani od współspadkobierców zmarłego spadkobiercy zachowujących prawo dziedziczenia po pierwszym spadkodawcy. W związku z tym - zależnie od konkretnych okoliczności - może się również zwiększyć udział zmarłego spadkobiercy, przypadający jego spadkobiercom zachowującym prawo dziedziczenia.Brzmienie zdania pierwszego § 3 art. LVI przep. wprow. k.c. nie sprzeciwia się powyższej wykładni, skoro po pierwsze mówi on ogólnie o prawie dziedziczenia, a po drugie przepis ten nie może być tłumaczony w oderwaniu od innych norm, z którymi się ściśle łączy.