III CZP 83/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska, W. Berutowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny M. przeciwko Jadwidze S. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowienia z dnia 31 maja 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy prowadzenie dowodu ze świadków lub przesłuchanie stron na podważenie ceny sprzedaży nieruchomości określonej w akcie notarialnym prowadzi do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności w rozumieniu art. 247 k.p.c.?"postanowił udzielić odpowiedzi przeczącej.Przeprowadzenie dowodu ze świadków lub przesłuchania stron na podważenie ceny sprzedaży nieruchomości określonej w akcie notarialnym nie prowadzi do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności w rozumieniu art. 247 k.p.c.Uzasadnienie faktycznePowódka Helena M. nabyła od pozwanej Jadwigi S. połowę nieruchomości opisanej w księdze wieczystej nr kw 8699, stanowiącej połowę działki ziemi położonej we wsi L., pow. O., o obszarze 3 ary 87 m2, wraz ze znajdującym się na tej działce murowanym domem o 10 izbach - za cenę 40.000 zł.Umowa sprzedaży sporządzona została w formie aktu notarialnego w dniu 28 czerwca 1960 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w O. za nr 3335/60.Akt ten został odczytany, a następnie strony podpisały go.Powódka podniosła zarzut, że przedmiotem sprzedaży miała być oprócz połowy domu działka ziemi o obszarze około 30 arów, ale ze względu na to, że nieruchomość pozwanej ujęta była w kilku księgach wieczystych, o czym powódka nie widziała, pozwana zaś świadomie przemilczała tę okoliczność, pominięto, jak twierdzi powódka, przez pomyłkę przy spisywaniu aktu notarialnego wpisanie działki o powierzchni 27 arów i 99 m2. Celem naprawienia tego błędu powódka wniosła o sprostowanie aktu notarialnego przez zarządzenie wpisania do umowy notarialnej dodatkowo działki ziemi o obszarze 27 arów 99 m2. Powództwo w tej sprawie zostało prawomocnie oddalone, przede wszystkim dlatego, że umowa sprzedaży została zawarta w formie prawem przewidzianej (art. 46 pr. rzeczowego) przez osobę zaufania publicznego, przy czym w umowie tej dokładnie określono przedmiot sprzedaży oraz cenę nabycia, a zatem ustalone zostały w tej umowie istotne postanowienia (art. 294 k.z., wówczas stosowany). W tej sytuacji umowa ta, jak stwierdził sąd w uzasadnieniu, stanowi dowód bezwzględny i stosownie do art. 256 d. k.p.c. (wówczas mającego zastosowanie) dowód ze świadków przeciw osnowie lub poza osnową tego dokumentu nie jest dopuszczalny.Opierając się na tych ustaleniach, powódka wnosi obecnie o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kwoty 49.500 zł dowodząc, że pozwana przyjęła od niej kwotę 89.500 zł, mimo że cenę sprzedaży nieruchomości strony określiły na kwotę 40.000 zł, którą to sumę ujęto w umowie notarialnej i którą to kwotę powódka wpłaciła pozwanej. Pozwana otrzymała zatem, jak twierdzi powódka, nienależne świadczenie w postaci 49.500 zł, które zgodnie z przepisem art. 133 § 1 k.c. obowiązana jest zwrócić.Sąd Powiatowy wyrokiem z dniem 14.I.1966 r. powództwo oddalił, aczkolwiek ustalił, że powódka za kupiony domek zapłaciła pozwanej łącznie 89.500 zł.Rozpoznając rewizję powódki od tego wyroku, Sąd Wojewódzki skierował do Sądu Najwyższego przytoczone w sentencji pytanie prawne w związku z powstałą w sądzie orzekającym wątpliwością, czy cena sprzedaży nieruchomości określona w akcie notarialnym jest tym składnikiem, którego ze względu na formę aktu notarialnego obowiązującego dla tego rodzaju umów nie można podważyć dowodami z zeznań świadków lub z przesłuchania stron wobec treści przepisu art. 247 k.p.c. w związku z art. 244 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1.Zagadnienie zakresu mocy dowodowej dokumentu, a w związku z tym także kwestia dopuszczalności dowodzenia okoliczności, których dokument dotyczy, innymi środkami dowodowymi, było już nieraz przedmiotem rozważań w orzecznictwie SN i w literaturze prawniczej. W procesie cywilnym do noweli k.p.c. z dnia 20 lipca 1950 r. zagadnienie to na tle przepisów art. 256 i 272 d. k.p.c. ujmowane było w sposób wyraźnie eksponujący znaczenie dokumentu jako środka dowodowego (wyrazem tej tendencji są następujące orzeczenia SN: C III 448/45, C III 892/45, C I 587/47, C. Prez 83/49). Ale już wtedy pojawiają się w orzeczeniach SN próby liberalizacji stosowania przepisów o ograniczeniu dopuszczalności dowodu ze świadków przeciwko dowodowi z dokumentu. I tak w orzeczeniu z dnia 17.XII.1949 r. C 149/49 (NP 1951, z. 12, s. 40) SN wypowiedział pogląd, że przy ustaleniu pozorności umowy dopuszczenie dowodu ze świadków z obrazą art. 256 d. k.p.c. nie należy do istotnych uchybień procesowych, z mocy więc art. 173 d. k.p.c. stronie nie przysługuje prawo czynienia w tym względzie zarzutów, jeśli nie zgłosiła zastrzeżeń do protokołu.2.Wyraźna zmiana w tym zakresie nastąpiła po reformie prawa procesowego w roku 1950. Za dopuszczalny pomiędzy uczestnikami czynności stwierdzonej dokumentem zostaje uznany dowód ze świadków dla ustalenia okoliczności, w jakich czynność została dokonana, jaka była rzeczywista intencja stron itd. (C 112/51, 4 CR 1145/56). Wreszcie uchwałą Całej Izby SN z dnia 21 lipca 1954 r. I CO 22/54 została ustalona zasada prawna, że pozorność czynności prawnej stwierdzonej dokumentem może być udowodniona za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron również między uczestnikami tej czynności. W uzasadnieniu tej uchwały wskazano, że sąd w państwie socjalistycznym powinien sankcjonować tylko takie czynności prawne, które odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy i nie są sprzeczne z zasadami praworządności socjalistycznej. Dlatego przepisy o ograniczeniach dowodowych nie mogą dotyczyć badania ważności samej czynności. Następnie w orzeczeniu z dnia 16.XI.1954 r. II CO 90/54 wyjaśniono, że zatajenie części ceny kupna nieruchomości w umowie notarialnej nie powoduje nieważności tej umowy. W orzeczeniu zaś z dnia 9.VI.1962 r. IV CR 758/61 (OSN CP z 1963 r. nr 6, zesz. 136) SN sformułował pogląd, iż za pomocą dowodu ze świadków i z przesłuchania stron nie może żadna ze stron dowodzić, że danego oświadczenia nie złożyła albo że złożone przez nią oświadczenie miało inną treść (szerszą, węższą lub odmienną), natomiast kwestia, czy to, co strona oświadczyła w dokumencie, jest prawdą, jest zagadnieniem, którego art. 256 d. k.p.c. w ogóle nie dotyczy.3.W toku prac nad projektami k.c. i k.p.c. pojawiły się nawet wypowiedzi, które domagały się zniesienia wszelkich ograniczeń dowodowych, a to ze względu na zasadę prawdy obiektywnej. Jednakże ograniczenia te utrzymane zostały nadal, choć w nowych kodeksach uregulowano je odmiennie w stosunku do stanu poprzedniego. Mianowicie w kodeksie cywilnym przywrócono warunek formy pisemnej dla czynności prawnej dla celów dowodowych (art. 73-77 k.c.), wychodząc z założenia, że w dziedzinie obrotu socjalistycznego należyta dokumentacja ważniejszych czynności prawnych jest nieodzownym warunkiem kontroli, a w stosunkach poza tym obrotem - przyczynienia się do wzmocnienia dyscypliny społecznej, i ogranicza niepewny dowód ze świadków. W związku z tym według art. 74 § 1 k.c., w razie niezachowania formy pisemnej nie jest w sporze dopuszczalny dowód ze świadków ani z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności, może zaś to nastąpić tylko zgodnie z § 2 tego artykułu, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę albo jeżeli fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma. Jeśli zaś chodzi o osnowę dokumentu, to możliwość prowadzenia dowodu ze świadków lub stron przeciwko niej lub ponad tę osnowę regulują przepisy prawa procesowego.W przeciwieństwie do art. 256 d. k.p.c., który w ogóle wyłączył dowód ze świadków pomiędzy uczestnikami czynności stwierdzonej dokumentem przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu, art. 247 obecnego k.p.c. dopuszcza także dowód z przesłuchania stron na te same okoliczności, ale pod warunkiem, że nie doprowadzi to do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności i że ze względu na szczególną okoliczność sprawy sąd uzna to za konieczne. Z takiego unormowania wzajemnego stosunek dowodu z dokumentu i dowodów ze świadków oraz z przesłuchania stron wynika, że aczkolwiek ustawodawca uznaje wielką rolę dokumentu zarówno dla zapewnienia dyscypliny, jak i kontroli dokonywanych czynności prawnych, to jednak z drugiej strony dąży do zagwarantowania prawdy obiektywnej w procesie cywilnym.4.Przy umowie odpłatnego przeniesienia własności, przy której strony podały cenę sprzedaży niższą od rzeczywiście umówionej, jeżeli tylko zachowana została forma aktu notarialnego (art. 158 k.c.), to spełnione zostały wymagania co do formy pod rygorem nieważności (art. 73 § 2 k.c.). Do essentialia negotii takiej umowy niewątpliwie należy zobowiązanie się nabywcy do zapłaty ceny (art. 535 § 1 k.c.), ale jej wysokość może być określona inaczej (art. 536 § 1 i 2 k.c.). W związku z tym wady w określeniu ceny nie stanowią przyczyn nieważności samej umowy, czemu daje wyraz także ustawodawca w dekrecie z dnia 3 lutego 1947 r. o podatku od nabycia praw majątkowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1951 r. Nr 9, poz. 74), według którego organ finansowy dokonywa wymiaru podatku od rzeczywistej wartości zbywanego prawa, a nie według wartości podanej przez strony do aktu notarialnego (art. 7 ust. 3 i 4 cyt. dekretu).Z tego względu należy uznać, że przeprowadzenie dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron na podważenie ceny sprzedaży nieruchomości, określonej w akcie notarialnym, nie prowadzi do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności w rozumieniu art. 247 k.p.c. i dlatego na postawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne w trybie art. 391 § 1 k.p.c. należało odpowiedzieć jak w sentencji.