U 3/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski.Sędziowie: płk K. Mioduski, płk J. Badecki, ppłk M. Bieniaszewski, płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka, mjr H. Kwaśny, płk A. Porzecki, płk J. Radwański, płk W. Winawer, płk Z. Wizelberg, płk W. Sieracki (sprawozdawca).Prokurator: płk F. Mateja.SentencjaSąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Wojskowej, po rozpoznaniu złożonego przez Prezesa Sądu Najwyższego w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) wniosku o wyjaśnienie kwestii prawnej zawartej w następującym pytaniu:"Czy przepis art. 120 k.k.W.P. ma zastosowanie w razie użycia przez żołnierza przemocy, groźby lub podstępu w celu przeszkodzenia starszemu stopniem w wykonaniu rozkazu w sprawach służbowych albo w celu zmuszenia do zaniechania czynności służbowych podjętych zgodnie z pkt 23 lub 24 regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL?"na podstawie art. 24 lit. d) ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższympostanowił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Przepis art. 120 k.k.W.P. zamieszczony jest w rozdziale XIX k.k.W.P., zatytułowanym "Przestępstwa przeciwko karności". Przedmiotem ochrony prawnokarnej przepisów w tym rozdziale zgrupowanych jest - ogólnie rzecz ujmując - obowiązek subordynacji (karności), stanowiący podstawę organizacji i działalności sił zbrojnych. Głównym elementem tego obowiązku jest okazywanie przez podwładnych i młodszych stopniem szacunku i posłuszeństwa względem przełożonych i starszych stopniem. Pogwałcenie obowiązku karności może przybierać różne formy: od naruszenia czci należnej przełożonemu lub starszemu stopniem (art. 115 k.k.W.P.) aż do zbiorowego niewykonania rozkazu lub zbiorowego dokonania czynnej napaści na przełożonego czy też starszego stopniem (art. 124 k.k.W.P.). Tym rozmaitym formom czynów przestępnych przeciwko karności odpowiadają dyspozycje przepisów rozdziału XIX k.k.W.P.2. Jedną z takich form przestępnego działania przeciwko karności określa przepis art. 120 k.k.W.P., zabraniając pod groźbą kary używania przemocy, groźby lub podstępu w celu przeszkodzenia przełożonemu w wykonaniu rozkazu w sprawach służbowych albo w celu zmuszenia go do przedsięwzięcia lub zaniechania czynności służbowej. Celem przytoczonego przepisu jest zapewnienie przełożonemu możliwości swobodnego, nie skrępowanego przemocą, groźbą lub podstępem, działania w sprawach służbowych. Należy zatem stwierdzić, że szczególnym przedmiotem ochrony karnej przewidzianej w art. 120 k.k.W.P. są czynności służbowe przełożonego.3. Odpowiedź na przedstawione na wstępie pytanie prawne polega w istocie na wyjaśnieniu, kogo należy uważać za przełożonego w rozumieniu art. 120 k.k.W.P.W myśl pkt 21 obowiązującego obecnie regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL przełożonym jest żołnierz, który na mocy postanowień organizacyjnych, przepisów służbowych lub rozkazu wyższego przełożonego ma prawo rozkazywania innym żołnierzom oraz kieruje ich służbą i jest odpowiedzialny za ich czynności służbowe. Z treści przytoczonego przepisu wynika, iż żołnierz uzyskuje przymiot przełożonego oraz związany z tym przymiotem zakres władzy i odpowiedzialności na mocy określonego aktu normatywnego lub rozkazu wyższego przełożonego. Przytoczony przepis regulaminu ma na uwadze stałych, niejako etatowych przełożonych wojskowych. Obok przełożonych tego typu powołany regulamin przewiduje również przełożonych innego rodzaju. Chodzi mianowicie o wypadki, kiedy żołnierz uzyskuje przymiot przełożonego nie na podstawie aktu normatywnego lub rozkazu, lecz w związku z określoną sytuacją faktyczną na czas jej trwania. I tak pkt 22 powołanego regulaminu stanowi, iż "przy wspólnym wykonywaniu czynności służbowych przez żołnierzy, którzy sobie wzajemnie nie podlegają, przełożonym zostaje (jeśli nie został wyznaczony) wyższy stanowiskiem, a przy równorzędnych stanowiskach - starszy stopniem. W wypadku równych stanowisk i stopni, przełożonym zostaje starszy wysługą lat w danym stopniu". Tak więc regulamin służby wewnętrznej Sił Zbrojnych przewiduje nie tylko stały, lecz również "czasowy" stosunek przełożeństwa i podległości, wynikający z pewnej sytuacji faktycznej, w jakiej znaleźć się mogą żołnierze nie związani ze sobą stałym stosunkiem podległości i przełożeństwa.Powołany regulamin nadaje żołnierzowi starszemu stopniem uprawnienia i wkłada nań określone obowiązki w stosunku do żołnierzy młodszych stopniem, stanowiąc w pkt 23: "Starszy (...) jest obowiązany do wydawania rozkazów w następujących wypadkach: - aby zapobiec niestosownemu zachowaniu się, jawnemu naruszaniu obowiązków lub wykroczeniom przeciw porządkowi publicznemu ze strony młodszych; - jeżeli przy służbowym spotkaniu się różnych oddziałów, nie będących w żadnym bezpośrednim stosunku służbowym wobec siebie, zajdzie potrzeba jednolitego kierownictwa; - w razie niebezpieczeństwa zagrażającego oddziałowi lub pojedynczym żołnierzom, gdy brak przełożonego". Stosownie do pkt 24 tegoż regulaminu "w razie potrzeby, a szczególnie w wypadkach jawnego naruszenia przepisów regulaminowych lub wykroczenia przeciwko porządkowi publicznemu starszy obowiązany jest zwrócić uwagę, wylegitymować lub zatrzymać młodszego (...). W wypadkach szczególnie rażących starszy powinien spowodować doprowadzenie zatrzymanego do właściwych władz".4. Nie ma racjonalnej podstawy do takiej wykładni art. 120 k.k.W.P., która by zacieśniała użyte w tym przepisie pojęcie "przełożony" jedynie do przełożonych stałych, o których traktuje pkt 21 regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych. Użyte w art. 120 k.k.W.P. pojęcie przełożonego nie odnosi się tylko do tych przełożonych, których ma na uwadze pkt 21 powołanego regulaminu. Tenże regulamin przewiduje bowiem - obok stałego - również czasowy stosunek przełożeństwa, wynikający z określonej sytuacji faktycznej, a taki właśnie czasowy stosunek przełożeństwa powstaje w wypadku, którego dotyczy przedstawione pytanie prawne. Norma art. 120 k.k.W.P. chronić ma nie tyle osobę, co określone czynności służbowe, którymi są niewątpliwie czynności podejmowane przez starszego stopniem zgodnie z pkt 23 lub 24 regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych. W przewidzianej w tych ostatnich przepisach sytuacji starszy stopniem występuje w charakterze przełożonego, a zatem powinien korzystać z ochrony przysługującej przełożonym. Odmienne rozwiązanie omawianej kwestii prowadziłoby do konieczności uciekania się do norm prawa powszechnego, w szczególności do art. 129 lub 130 k.k., chociaż jest rzeczą oczywistą, że akty zmuszania czy też oporu podjęte przez młodszego stopniem przeciwko żołnierzowi starszemu stopniem, działającemu w charakterze przełożonego, godzą w karność wojskową, a więc w to dobro, na straży którego stoją przede wszystkim przepisy k.k.W.P.5. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że użyty w art. 120 k.k.W.P. termin "przełożony" obejmuje zarówno przełożonych stałych, o których traktuje pkt 21 regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, jak i żołnierzy, którzy uzyskują czasowo przymiot przełożonego w sytuacji faktycznej przewidzianej w pkt 22-24 tegoż regulaminu. Dlatego na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi twierdzącej.