VI KO 14/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia T. Majewski.Sędziowie: Z. Chełmicki, H. Dąbrowski (współsprawozdawca), J. Dziowgo, Z. Kapitaniak, A. Kafarski (sprawozdawca), K. Wagner (uzasadnienie do pkt 7 uchwały).Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego wniosku z dnia 28 marca 1963 r. nr Prez. N.K. 32/63 o rozstrzygnięcie kwestii prawnej budzącej wątpliwości, a mianowicie:"Jaki jest zakres stosowania odpowiednich przepisów kodeksu postępowania cywilnego co do opłat sądowych zasądzonych na podstawie art. 3311 § 6 k.p.k., w szczególności:a) czy mają zastosowanie odpowiednie przepisy k.p.c. regulujące ogólne zasady zasądzenia opłat sądowych w postępowaniu cywilnym, czy tylko - albo również - przepisy ustalające wysokość wpisów stosunkowych i opłat kancelaryjnych?b) czy jest możliwe zwolnienie oskarżonego od opłat sądowych w razie zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 3311 § 1 lub § 2 k.p.k., a jeśli tak, to na jakich warunkach i w jakim trybie, oraz czy zasądzenie opłat sądowych powinien sąd w każdym wypadku uzasadnić?c) czy zasądzenie opłat następuje z urzędu, czy na wniosek?d) czy opłaty sądowe ulegają również ściągnięciu z zasądzonego odszkodowania (tj. czy ma zastosowanie art. 119 § 3 k.p.c.)?"oraz po rozpoznaniu uzupełniającego wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1963 r. nr Prez. N.K. 32/63 o rozstrzygnięcie dalszych kwestii prawnych budzących wątpliwości, a mianowicie:"e) czy i od jakiej daty należy zasądzać odsetki ustawowe od zasądzonego z urzędu odszkodowania pieniężnego (od daty wydania wyroku, wniesienia aktu oskarżenia czy powstania szkody)?f) czy sąd rewizyjny może zasądzić odsetki w wypadku, gdy oskarżony po wyroku sądu I instancji zapłacił odszkodowanie w całości, lecz bez ustawowych odsetek na rzecz jednostki pokrzywdzonej?g) czy możliwe jest zasądzenie z urzędu odszkodowania pieniężnego równocześnie z nałożeniem na oskarżonego obowiązku zwrotu podwójnej wartości zagarniętego drzewa w myśl art. 5 § 4 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228)?h) czy sąd powinien pouczyć oskarżonego o jego odpowiedzialności cywilnej z art. 3311 k.p.k.?"na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Generalnej Prokuratury, uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneAd a) Kodeks postępowania karnego wskazuje w art. 3311 § 6 k.p.k., że w sytuacji tam przedstawionej mają zastosowanie przepisy k.p.c., nie oznacza to jednak, że tylko one mogą wchodzić w grę w sprawie, której dotyczy pytanie. Byłoby to bowiem niemożliwe, gdyż przepisy k.p.c. nie zajmują się szczegółowym unormowaniem kwestii opłat sądowych, a zwłaszcza zagadnieniem rodzajów tych opłat i ich wysokości. Unormowanie w szczegółach zagadnień związanych z opłatami sądowymi nastąpiło w ustawie z dnia 30 grudnia 1950 r. zawierającej przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 58, poz. 528 z późn. zmianami). O stosowaniu tej ustawy w razie dochodzenia w procesie karnym roszczeń majątkowych wynikających z przestępstwa stanowi wyraźnie art. 22 dekretu z dnia 23 stycznia 1947 r. o opłatach sądowych w sprawach karnych (Dz. U. Nr 19, poz. 73 z późn. zmianami). Wprawdzie przepis ten odnosi się do sytuacji, gdy z roszczeniem wystąpił powód cywilny, nie może jednak ulegać wątpliwości, że ma on również zastosowanie do przewidzianego w art. 3311 k.p.k. odszkodowania zasądzonego z urzędu, które spełnia materialnie tę samą rolę co powództwo cywilne.W zakresie spraw, w których zasądzono odszkodowanie na podstawie art. 3311 k.p.k., z przepisów wymienionej wyżej ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r., nie ma zastosowania art. 36 jako sprzeczny z art. 21 ust. 2 dekretu z dnia 23 stycznia 1947 r. o opłatach sądowych w sprawach karnych, który przewiduje, że oskarżony ma zawsze prawo otrzymać bezpłatnie jeden odpis każdego postanowienia i wyroku.Ad b) i c) Powód cywilny w związku z dochodzeniem roszczenia majątkowego obowiązany jest uiścić opłaty sądowe na rzecz Skarbu Państwa. W wypadku przewidzianym w art. 3311 § 1 lub § 2 k.p.k. zasądzenie odszkodowania następuje mimo niewystąpienia pokrzywdzonego w charakterze powoda cywilnego. Ustawa nakazuje wówczas obciążyć tymi opłatami skazanego (§ 6 art. 3311 k.p.k.). Użyty w wymienionym artykule kodeksu postępowania karnego zwrot "stosując przy tym odpowiednie przepisy kodeksu postępowania cywilnego" nie oznacza zatem możliwości stosowania wszystkich przepisów dotyczących opłat sądowych (a więc między innymi również odnoszących się do zwolnienia od opłat sądowych), lecz jedynie "odpowiednich" tzn. odnoszących się tylko do zasądzenia tych opłat. W tej więc sytuacji nie może nastąpić zwolnienie oskarżonego od opłat sądowych. Przemawia za tym ponadto dalsze sformułowanie przepisu art. 3311 k.p.k.: "sąd zasądza od skazanego (...) opłaty sądowe," co wskazuje zarówno na obligatoryjność tego orzeczenia, jak i na działanie sądu w tym wypadku z urzędu.Ad. d) Art. 119 § 3 k.p.c., przewidujący ściągnięcie opłat z urzędu od strony, która uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych, z zasądzonego jej roszczenia - nie ma zastosowania w rozpatrywanym wypadku. Warunkiem, pod którym takie ściągnięcia opłat może nastąpić, jest zwolnienie od kosztów sądowych strony, na rzecz której potem zasądzono roszczenie, przy jednoczesnym nieobciążeniu tymi opłatami przeciwnika. Z tego więc wynika, że warunek taki w sytuacji, którą normuje art. 331 k.p.k., nie zachodzi.Ad e) Odszkodowanie za szkodę wyrządzoną przestępstwem należy się w pieniądzach (art. 159 k.z.). Wierzyciel może żądać odsetek od należnych mu sum pieniężnych tylko wówczas, gdy wynika to z umowy, zwyczaju lub ustawy (art. 86 k.z.). Sytuację taką przewiduje art. 248 § 1 k.z. stanowiąc, że jeżeli dłużnik opóźnia się z wykonaniem zobowiązania pieniężnego, powinien zapłacić wierzycielowi tytułem odszkodowania za opóźnienie odsetki umowne, a w braku umowy w tym względzie - odsetki ustawowe, licząc od daty wymagalności długu. Co do pokrzywdzonej instytucji państwowej, jednostki gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej, na rzecz której sąd zasądza (§ 1 art. 3311 k.p.k.) lub może zasądzić (§ 2 art. 3311 k.p.k.) odszkodowanie z urzędu (mimo że nie wytoczyła ona powództwa cywilnego), to powołane przepisy kodeksu zobowiązań łącznie z art. 3311 k.p.k. nakazują przyjąć, iż sąd odpowiednio, bez żądania pokrzywdzonej instytucji państwowej, jednostki gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej, zasądza również odsetki od orzeczonej kwoty odszkodowania.Odsetki od sumy zasądzonej z urzędu na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k. tytułem odszkodowania pieniężnego, odpowiadające wartości zagarniętego mienia, należy liczyć (art. 248 § 1 k.z.) od daty wyrządzenia szkody ze względu na naturę zobowiązania (art. 192 § 1 k.z.) wynikającą z istoty i charakteru czynów, które doprowadziły do jego powstania. W innych zaś wypadkach, w których zasądzenie odszkodowania następuje na zasadzie art. 3311 § 2 k.p.k., charakter czynów przestępnych jest inny. W związku z tym doręczenie odpisu aktu oskarżenia wskazującego na istnienie szkody w mieniu społecznym należy uznać za równoznaczne z wezwaniem oskarżonego do naprawienia szkody, którą wyrządził swoim czynem. Dopiero od tej chwili oskarżony znajduje się w zwłoce, która uzasadnia zasądzenie od niego odsetek (art. 248 § 1 k.z.).Ad f) Bez rewizji na niekorzyść oskarżonego nie można pogorszyć jego sytuacji (art. 363 § 1 k.p.k.). Zasądzenie w postępowaniu rewizyjnym odsetek od kwoty orzeczonego odszkodowania, jeśli nie orzekł ich sąd I instancji, powoduje niewątpliwie gorsze położenie oskarżonego w porównaniu z położeniem, w jakim znajdował się po wyroku sądu I instancji. Stąd też zasądzenie odsetek w sądzie rewizyjnym może nastąpić tylko w razie założenia rewizji na niekorzyść oskarżonego co do tej części wyroku. Okoliczność, że oskarżony przed rozprawą w sądzie rewizyjnym zapłacił odszkodowanie w całości, nie ma wpływu na obowiązek zapłacenia należnych odsetek.Ad g) Przewidziany w k.p.k. obowiązek (art. 3311 § 1 k.p.k.) czy możność (art. 3311 § 2 k.p.k.) zasądzenia z urzędu odszkodowania pieniężnego za szkodę wyrządzoną przestępstwem opiera się na przepisach materialnego prawa cywilnego. Orzeczenie obowiązku zwrotu podwójnej wartości drzewa następuje na podstawie materialnego prawa karnego (art. 5 § 4 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. - Dz. U. Nr 36, poz. 228). Orzeczenie to zawiera elementy kary, na co wskazują wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 1962 r. VI KO 90/60 w zakresie prawidłowego stosowania powyższej ustawy i ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11). Sąd Najwyższy podkreślił w wytycznych karny charakter orzekanej nawiązki przez przyjęcie, że obowiązek zwrotu podwójnej wartości drzewa nie jest solidarny, lecz odnosi się do każdego z uczestników zagarnięcia. Wytyczne stwierdzają, że orzeczona do zwrotu podwójna wartość zagarniętego drzewa może nie pokrywać całości szkody wyrządzonej przestępstwem, co uzasadnia wytoczenie powództwa o odszkodowanie. Jako przykład takiej ewentualności wskazał Sąd Najwyższy wypadek nieodzyskania zagarniętego drzewa.Skoro istnieje możliwość wytoczenia odszkodowawczego procesu cywilnego niezależnie od orzeczenia obowiązku zwrotu podwójnej wartości zagarniętego drzewa, to nic nie sprzeciwia się przyjęciu, że odszkodowanie takie może być zasądzone również z urzędu zgodnie z normą procesową art. 3311 § 2 k.p.k. Jeżeli skradzione drzewo nie zostało odzyskane, sądy obowiązane są zasądzać w trybie art. 3311 § 1 k.p.k. odszkodowanie pieniężne, które odpowiada wartości zagarniętego drzewa, i to niezależnie od orzeczenia obowiązku zwrotu podwójnej wartości tego drzewa w myśl art. 5 § 4 cytowanej wyżej ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r.Ad h) Zasądzenie odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k. jest obligatoryjne i stanowi konsekwencję cywilną przestępstwa polegającego na zagarnięciu mienia społecznego. Zasądzenie tego odszkodowania następuje na podstawie ujawnionych w sprawie materiałów (art. 3311 § 1 k.p.k.), a więc na podstawie okoliczności będących przedmiotem rozważań stron na rozprawie. Dlatego też sąd nie ma obowiązku pouczania oskarżonego o jego odpowiedzialności cywilnej w wypadku, gdy chodzi o zasądzenie odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k.Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja przy zasądzaniu odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 3311 § 2 k.p.k., gdyż wtedy zasądzenie odszkodowawcze jest fakultatywne. Odmienność sytuacji w tych wypadkach wynika z tego, że przepisy prawa procesowego gwarantują oskarżonemu prawo do obrony. Aby oskarżony mógł to prawo wykonywać, musi on mieć możność wypowiedzenia się w stosunku do wszystkich kwestii ulegających rozstrzygnięciu w toczącym się procesie. Ze względu na to przewodniczący składu sądzącego daje możność wypowiedzenia się oskarżonemu również co do rysującej się w sprawie możliwości zasądzenia z urzędu odszkodowania pieniężnego (art. 266 § 1 k.p.k.). Ponieważ wypowiedzenie się oskarżonego w tym względzie jest uwarunkowane poinformowaniem go o tej możliwości, na przewodniczącym składu sądzącego ciąży w konsekwencji obowiązek takiego zawiadomienia oskarżonego.Z tych przeto względów Sąd Najwyższy uchwalił udzielić odpowiedzi jak w sentencji.