III CR 344/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, W. Wasilewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krystyny K. przeciwko Helenie R. o 15.000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 6 maja 1963 r.,rewizje nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneKrystyna K. domagała się zasądzenia od Heleny R. sumy 30.000 zł tytułem zwrotu podwójnego zadatku z powodu niewykonania przez pozwaną zawartej przez strony przedwstępnej umowy sprzedaży 2 morgów gruntu.Sąd Powiatowy w Puławach, rozpoznając sprawę ponownie po uchyleniu jego poprzedniego wyroku zasądzającego na rzecz powódki tylko wpłaconą przez nią pozwanej jako zadatek sumę 15.000 zł, wyrokiem z dnia 26 czerwca 1962 r. uwzględnił powództwo w całości.Rewizję pozwanej, dotyczącą tylko zasądzenia na rzecz powódki sumy, która przekracza 15.000 zł, Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 6 maja 1963 r. oddalił.Dnia 6 listopada 1963 r. wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości z wnioskiem o uchylenie wyroków Sądów Powiatowego i Wojewódzkiego i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna zarzuca zaskarżonym wyrokom naruszenie art. 62 § 1, 74 § 2, 75 § 2 k.z. oraz art. 236 § 1, 326, 383 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1.Naruszenia art. 62 § 1 k.z. dopatruje się rewizja nadzwyczajna w tym, że Sądy obydwu instancji uznały umowę przedwstępną stron za ważną mimo nieokreślenia w niej terminu, w którym ma być zawarta umowa przyrzeczona.Niesporne jest, że umowa pisemna stron z dnia 26 czerwca 1960 r. terminu takiego nie zawierała. Jednakże Sąd Wojewódzki zarzutu tego nie uwzględnił, gdyż zostało ustalone, że już po zawarciu umowy z dnia 26 czerwca 1960 r. strony uzgodniły termin aktu notarialnego na dzień 30 sierpnia 1960 r., pozwana jednak w tym terminie nie zgłosiła się do notariusza.Przytoczony wyżej fragment uzasadnienia wyroku Sądu Wojewódzkiego wskazuje na pogląd, że określenie terminu umowy przyrzeczonej nie musi być dokonane w chwili zawarcia umowy przedwstępnej, strony zaś mogą go także określić na podstawie oddzielnego, późniejszego porozumienia.Rewizja nadzwyczajna zwalcza to stanowisko, przytaczając argument, że "zgodnie z art. 62 § 1 k.z. określenie terminu zawarcia umowy ostatecznej jest istotnym warunkiem ważności umowy przedwstępnej".Pogląd ten jest trafny, nie przesądza jednak jeszcze zagadnienia, jakie wystąpiło w sprawie niniejszej.Chodzi bowiem o to, czy strony złożyły wobec siebie oświadczenia, które w swoim całokształcie czynią zadość wymaganiom art. 62 § 1 k.z. Umowa przedwstępna jest ważna, jeżeli strony określiły istotne postanowienia umowy przyrzeczonej oraz termin, w którym ma być zawarta. Dla ważności umowy przedwstępnej nie jest wymagana żadna forma. Skoro strony, choćby w różnym czasie, złożyły wobec siebie oświadczenia woli (art. 43 p.o.p.c.), które - ocenione łącznie - realizują przesłanki ważności umowy przedwstępnej, to dochodzi ona ważnie do skutku z chwilą, gdy wszystkim tym przesłankom stało się zadość.W sprawie niniejszej strony w umowie pisemnej z dnia 26 czerwca 1960 r. określiły przedmiot sprzedaży i cenę oraz zastrzegły, że zadatek w kwocie 15.000 zł będzie zwrócony w podwójnej wysokości w razie niedotrzymania umowy. Sąd Wojewódzki ustalił, że strony uzgodniły następnie datę sporządzenia notarialnego aktu kupna-sprzedaży na dzień 30 sierpnia 1960 r. Tego ustalenia rewizja nadzwyczajna nie podważa. Skoro zaś uzgodnienie terminu aktu nastąpiło w powiązaniu z poprzednio ustalonymi postanowieniami umownymi i tworzyło wraz z nimi jedną całość, to z chwilą tego uzgodnienia doszła do skutku umowa przedwstępna odpowiadająca wszystkim wymaganiom art. 62 § 1 k.z.Niewykonanie tej umowy zostało udowodnione zaświadczeniem Państwowego Biura Notarialnego w Puławach z dnia 5.IX.1960 r. oraz aktem notarialnym z dnia 31 sierpnia 1960 r. stwierdzającym, że Helena R. nie stawiła się w tym Biurze w celu sporządzenia umowy kupna-sprzedaży.Z tych względów zarzut rewizji nadzwyczajnej, że wyrok oparty został na błędnej wykładni art. 62 § 1 k.z., nie jest uzasadniony.Bezpośrednio z poprzednim wiąże się następny z kolei zarzut rewizji nadzwyczajnej, mianowicie zarzut naruszenia art. 74 § 2 k.z. Zarzut ten opiera się na założeniu, że wobec nieważności umowy przedwstępnej nieuzasadnione jest żądanie powódki zwrotu podwójnego zadatku. Skoro założenie to okazało się błędne, nieuzasadniony jest również wysnuty zeń wniosek.2.Zarzut naruszenia art. 75 § 2 k.z. dotyczy zasądzenia na rzecz powódki podwójnego zadatku bez rozważenia, czy zachodziła "możliwość" wykonania umowy. Ewentualna niemożność miałaby - zdaniem rewizji nadzwyczajnej - źródło w tym, że powódka nie jest rolniczką i że w myśl przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz. U. Nr 39, poz. 172) oraz wbrew art. 236 k.p.c. nie zostało ustalone, czy posiada ona kwalifikacje do zawarcia umowy kupna-sprzedaży nieruchomości rolnej.W myśl art. 2 powołanej ustawy osoba fizyczna może nabyć nieruchomość rolną, jeśli posiada kwalifikacje praktyczne lub teoretyczne do prowadzenia gospodarstwa na tej nieruchomości.Art. 3 zaś głosi, że gdy nabycie nieruchomości rolnej uzależnione jest od posiadania tych kwalifikacji, to akt przeniesienia własności może być sporządzony tylko po przedstawieniu zaświadczenia stwierdzającego posiadanie wymaganych kwalifikacji. Zaświadczenie wystawia prezydium odpowiedniej rady narodowej. Postulat rewizji nadzwyczajnej w zakresie sądowej kontroli kwalifikacji powódki do prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi w istocie aprobatę dla wkroczenia przez sąd w zakres czynności, które nie należą do jego kompetencji. Nawiasowo trzeba zauważyć, że z przedstawionego przez powódkę na rozprawie przed Sądem Najwyższym (art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r.), zaświadczenia wynika, iż powódka urodziła się na wsi i pracowała w gospodarstwie rolnym ojca do 22 roku życia (obecnie ma lat 25).Z tych względów nie może się ostać i ten zarzut rewizji nadzwyczajnej.3.Trzeci i ostatni zarzut rewizji nadzwyczajnej dotyczy naruszenia art. 3 p.o.p.c. i opiera się na porównaniu sytuacji materialnej stron.Powódka i jej mąż pracują i mają jedno dziecko. Pozwana użytkuje 6-morgowe gospodarstwo i ma na utrzymaniu troje dzieci, jest więc, zdaniem rewizji nadzwyczajnej, w warunkach materialnych daleko trudniejszych niż powódka.Argumentacja tego zarzutu rewizji nadzwyczajnej jest nie przekonywająca. Jako jedyną bowiem przesłankę zastosowania w niniejszej sprawie art. 3 p.o.p.c. przytacza tylko zestawienie sytuacji materialnej stron, pomija natomiast zachowanie się pozwanej sprzeczne z zasadami współżycia a polegające na niedotrzymaniu zawartej umowy, na zabezpieczenie wykonania której otrzymała od powódki, robotnicy, sumę 15.000 zł.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy rewizję nadzwyczajną oddalił.