III PO 45/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana M. i innych przeciwko Zakładowi Mechanicznemu im. N. - Przedsiębiorstwu Państwowemu w W. o dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy w Warszawie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"W wypadku, gdy w pismach angażujących pracowników umysłowych (powodów) i w akcie ich zaszeregowania brak jest określenia stopnia zwiększenia ich wynagrodzenia z tytułu wykonywania przez tych pracowników pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - czy pracownikom tym przysługuje dodatkowa zapłata na zasadach przewidzianych w pkt 1 art. 25 Układu Zbiorowego Pracy z dnia 26.IV.1957 r. dla Przemysłu Metalowego?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:Ustalenie wynagrodzenia pracownika umysłowego w ramach obowiązującej tabeli płac z pominięciem wzmianki o ustaleniu wynagrodzenia na poziomie wyższym z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych - nie uprawnia do dodatku obliczonego na podstawie art. 25 ust. 1 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Metalowego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne wynikło w sprawie wszczętej przed Zakładową Komisją Rozjemczą, działającą przy pozwanym Zakładzie Mechanicznym. Wniosek złożony przez 28 pracowników Wydziału Odlewni zawiera żądanie przyznania im dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, w powietrzu zanieczyszczonym wyziewami gazów, pyłów, dymów itp.Pozwany Zakład wniósł o oddalenie żądania, stojąc na stanowisku, że zgodnie z art. 25 pkt 2 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Metalowego pracownicy umysłowi zatrudnieni przy pracach w warunkach uciążliwych, niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia powinni otrzymać wynagrodzenie w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzeń pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach. W tym stanie rzeczy ekwiwalent za pracę wykonywaną w powyższych warunkach wliczany jest do pobieranego wynagrodzenia, żądanie zatem przyznania pracownikom umysłowym wspomnianego dodatku jest bezpodstawne.Wskutek nieosiągnięcia jednomyślności, Zakładowa Komisja Rozjemcza przekazała wniosek do rozpatrzenia Sądowi Powiatowemu dla m.st. Warszawy.W toku postępowania przed Sądem Powiatowym powodowie żądali przyznania im dodatku ryczałtowego po 200 zł miesięcznie za okres od 28.XI.1959 r. do dnia 31.VII.1963 r., pozwana strona zaś wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 27.V.1964 r. uwzględnił powództwo przez przyznanie po 200 zł dodatku miesięcznego za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia w okresie od 28.XI.1959 r. do 31.VII.1963 r.Według motywów tego wyroku powodowie pracują w pozwanym Zakładzie w warunkach szkodliwych dla zdrowia, wobec czego przysługuje im dodatek za pracę zgodnie z postanowieniem art. 25 § 2 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Metalowego, tj. na poziomie wyższym od wynagrodzeń pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w tym Przedsiębiorstwie. Jednakże z załączonych do akt list wynika, że wynagrodzenie powodów nie jest wyższe od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na analogicznych stanowiskach, którym nie przysługuje dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, wobec czego wspomniany dodatek powodom się należy, skoro go nie otrzymali w okresie spornym.Od wyroku tego wniosła rewizję strona pozwana, wskazując na podstawy z art. 371 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c. Skarżący wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Skarżący zarzuca, iż Sąd I instancji błędnie interpretuje przepis art. 25 pkt 2 Układu Zbiorowego Pracy uznając, że do wynagrodzenia pobieranego przez powodów należy doliczyć jeszcze dodatkowe wynagrodzenie za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, gdy tymczasem w tabeli płac pracowników umysłowych (zał. 3a do cyt. Układu Zbiorowego Pracy) mieszczą się już dodatki za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia i powodom - w ramach ich zaszeregowania - dodatki te zostały przyznane.Ponadto pozwany zarzuca wadliwość ustalenia, że powodowie nie otrzymali wynagrodzenia wyższego niż pracownicy zatrudnieni na analogicznych stanowiskach w warunkach nieszkodliwych dla zdrowia.Sąd Wojewódzki rozpoznanie sprawy odroczył i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne podane już w sentencji niniejszej uchwały.Wyjaśnienie i umotywowanie udzielonej przez Sąd Najwyższy odpowiedzi poprzedzić należy przytoczeniem art. 25 wiążącego strony Układu Zbiorowego Pracy o brzmieniu następującym:"Art. 25. 1. Przy pracach wykonywanych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - pracownikom fizycznym przysługuje dodatkowa zapłata za każdą godzinę pracy przepracowaną w tych warunkach. Wykaz tych prac, wysokość dodatków oraz zasady ich wypłacania określa załącznik Nr 5a do Układu.2. Przy pracach wykonywanych przez pracowników umysłowych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - wynagrodzenie powinno być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie".Artykuł 25 ust. 1 Układu wraz z załącznikiem Nr 5a określa konkretnie i szczegółowo wysokość dodatku za każdą godzinę pracy wykonywanej przez robotnika w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Wysokość dodatku godzinowego zależy od opisanych w załączniku "grup szkodliwości pracy".Zupełnie inaczej przedstawia się kwestia uregulowania wynagrodzenia pracowników umysłowych wykonujących prace w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Artykuł 25 ust. 2 Układu nie określa w sposób wymierny i sprawdzalny podwyżki wynagrodzenia za pracę w warunkach szkodliwych i nie ustanawia z tego tytułu żadnego dodatku w normalnym tego słowa znaczeniu. Przepis art. 25 ust. 2 daje podstawę do dwóch tylko konkretnych wniosków poza ogólnym zobowiązaniem zakładu pracy do odpowiedniego ustalenia wynagrodzenia nie przekraczającego górnej granicy wynagrodzenia, ustanowionej w tabeli płac dla każdego stanowiska.W szczególności pracownik umysłowy przyjęty do pracy wykonywanej w warunkach przewidzianych w art. 25 ust. 2 lub przeniesiony do tej pracy z innego wydziału ma prawo do wynagrodzenia wyższego od najniższej stawki wynagrodzenia miesięcznego określonego w granicach tzw. widełek na podstawie załącznika Nr 3a. W razie ustalenia wynagrodzenia na poziomie tylko dolnej granicy obowiązującej tabeli płac, możliwe jest w razie sporu podwyższenie wynagrodzenia do wysokości wynikającej z analogicznego zastosowania stawek przewidzianych w art. 25 ust. 1 i w załączniku Nr 5a. Nie byłoby wtedy innego sposobu rozstrzygnięcia sporu, ponieważ Układ Zbiorowy ani też żaden załącznik do Układu nie zawiera wskazówek, o ile wynagrodzenie ustalone w ramach tabeli płac powinno być podwyższone z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia.Drugi wniosek sprowadza się do tego, że pracownik umysłowy, któremu przyznano wynagrodzenie według najwyższej stawki przewidzianej w tabeli płac (załącznik Nr 3a), nie może żądać wyższego wynagrodzenia z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Żądanie wyższego wynagrodzenia jest w powyższych okolicznościach nieuzasadnione, choćby w dokumencie ustalającym wynagrodzenie nie wymieniono, że ustalenie nastąpiło na poziomie wyższym z powodu wykonywania pracy w warunkach przewidzianych w art. 25 Układu. Podwyższenia wynagrodzenia nie usprawiedliwia także fakt, że pracownicy zatrudnieni na pozostałych analogicznych stanowiskach w Przedsiębiorstwie osiągnęli również najwyższą stawkę wynagrodzenia, mimo że nie pracują w warunkach dla zdrowia szkodliwych.Przepis art. 25 ust. 2 Układu nie daje podstawy do stosowania ogólnej analogii z normą ustanowioną w art. 25 ust. 1 i nie usprawiedliwia podwyższenia w tej drodze wynagrodzenia w każdym wypadku, kiedy przy ustaleniu wynagrodzenia nie dokonano wzmianki o uwzględnieniu szkodliwych warunków pracy. Przeciwko ogólnemu stosowaniu analogii przemawiają całkowicie odmienne zasady ustalania wynagrodzenia zawarte w treści art. 25 ust. 1 i ust. 2 Układu. Podnieść przy tym należy, że załącznik Nr 5a podkreśla jeszcze raz wynikającą w art. 25 Układu zasadę, że dodatki wymienione w tym załączniku przysługują wyłącznie pracownikom fizycznym.Pracownicy zaś umysłowi powinni "otrzymać odpowiednio wyższe wynagrodzenie, w ramach rozpiętości płac przewidzianej w tabeli płac dla danego stanowiska, od wynagrodzeń, które pobierają pracownicy nie pracujący w w/w warunkach". Nie da się zatem utrzymać sugerowanej w motywach Sądu Wojewódzkiego analogii we wszystkich sytuacjach, w których przy ustaleniu wynagrodzenia pracownika umysłowego nie wyodrębniono podwyższenia wynagrodzenia z powodu pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Z konieczności analogiczne podwyższenie wynagrodzenia w razie sporu możliwe jest w sytuacji już omówionej, tj. w razie ustalenia wynagrodzenia na poziomie najniższym.Możliwość taka istnieje również wtedy, kiedy powód zdoła wykazać, że pracując w warunkach szkodliwych dla zdrowia, pobiera wynagrodzenie równe lub niższe od wynagrodzenia pracownika zajmującego analogiczne stanowisko w dziale, w którym nie ma warunków szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych. Porównanie nie może się jednak ograniczyć do powyższych danych. Wymagają także uwzględnienia inne okoliczności, mianowicie kwalifikacje zawodowe (wykształcenie i praktyka), staż pracy i sumienność w wykonywaniu obowiązków pracowniczych. Wynikająca bowiem z tabeli widełkowa rozpiętość płac pracowników umysłowych jest tak znaczna (załącznik Nr 3a), że bez uwzględnienia danych kwalifikujących pracownika nie można mechanicznie zastosować art. 25 ust. 2 Układu Zbiorowego i dokonać porównania wysokości ustalonego i pobieranego wynagrodzenia. Przykładowo biorąc, wynagrodzenie widełkowe st. mistrza w Zakładzie I kategorii wynosi 1.600-3.000 zł, a mistrza 1.200-2.700 zł miesięcznie. Nie można zatem np. pracownikowi rozpoczynającemu pracę przyznać wynagrodzenie na poziomie wyższym z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia od wynagrodzenia, które pobiera doświadczony pracownik, zatrudniony od szeregu lat w innym dziale na analogicznym stanowisku.Dodatkowe wynagrodzenie z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia przysługujące tylko wówczas, gdy przewiduje to konkretny przepis lub umowa stron. Nie ma ogólnego przepisu ustawowego ustanawiającego prawo do dodatkowego lub wyższego wynagrodzenia z omawianego tytułu. Sporne roszczenia powodów w sprawie niniejszej, opierające się na postanowieniach układowych, muszą być udowodnione. Dowód, zgodnie z regułą ogólną, obciąża powodów. Nie jest jednak wystarczającym dowodem wykazanie, że w umowie o pracę lub w piśmie ustalającym wynagrodzenie nie wyodrębniono w wynagrodzeniu zasadniczym tej części płacy, która przypada za wykonywanie pracy w warunkach przewidzianych w art. 25 Układu Zbiorowego.Wymagania dowodowe wynikające z art. 25 Układu i wyjaśnione w motywach niniejszej uchwały Sądu Najwyższego nasunąć mogą przeszkody praktycznie trudne do przezwyciężenia. Wymagany dowód może się nawet okazać niemożliwym do skutecznego i przekonywającego przeprowadzenia. Negatywny rezultat postępowania dowodowego nie zezwala na uwzględnienie roszczeń pracowników.Powyższy stan rzeczy jest wynikiem wysokiej niedoskonałości przepisu art. 25 ust. 2 Układu Zbiorowego wbrew oczywistemu postulatowi jasności i jednoznaczności przepisów płacowych. Słusznie więc zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki, że podwyższenie wynagrodzenia przewidziane w art. 25 ust. 2 jest niejasne, niewymierne i niesprawdzalne.Daleko idące wątpliwości i niejasności stanu prawnego wynikają także z porównania słów ustanawiających dodatek w art. 25 ust. 1 (pracownikom "przysługuje dodatkowa zapłata"), z enigmatycznym zwrotem, że wynagrodzenie powinno być ustalone w ramach tabeli płac.Przepis art. 25 ust. 2 jest dla pracowników niezrozumiały i wywołuje w nich subiektywne przekonanie o możliwości pokrzywdzenia i obejścia zasady podwyższenia wynagrodzenia za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia.Tę sytuację pogłębia fakt, że pracownicy przechodzący do wydziałów, w których nie ma warunków pracy przewidzianych w art. 25 Układu, zachowują dotychczasowe wynagrodzenie. Ponadto możliwość porównania wynagrodzeń z punktu widzenia art. 25 ust. 2 utrudniona jest wobec możliwości przyznania wybitnym specjalistom wynagrodzenia ad personam, wyższego od maksymalnych stawek ustalonych w tabeli płac (załącznik Nr 3a).W praktyce dla uniknięcia sporów należałoby postulować wyraźne wskazanie w umowie o pracę lub w dokumencie ustalającym wynagrodzenie, jaka kwota wynagrodzenia przypada z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia. W toku niniejszego procesu pozwany Zakład zaczął stosować praktykę zaznaczania, "że w uposażenie wliczony jest dodatek za pracę szkodliwą". Praktyka ta nie zapobiega również nieporozumieniom i sporom, ponieważ nie określa, jaka kwota jest dodatkiem.Wyrażony wyżej postulat nie podważa jednak wniosku, że w świetle obowiązującego art. 25 Układu Zbiorowego pominięcie wzmianki o podwyższeniu wynagrodzenia nie stanowi samo przez się podstawy do żądania wyrównania wynagrodzenia. Taka właśnie jest treść udzielonej odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne. Wykładni tej nie podważa również instrukcyjny przepis art. 10 ust. 1 Układu Zbiorowego, nakazujący podanie do wiadomości pracownika wysokości wynagrodzenia zasadniczego (stawki) i zasad wynagradzania. Podanie bowiem niewłaściwej stawki i zasad nie zwalnia od obowiązku stosowania należytych stawek i właściwych zasad. Ponadto według art. 10 ust. 3 pracownik umysłowy powinien być zaszeregowany zgodnie z zajmowanym stanowiskiem, tj. w ramach tabeli płac (załącznik Nr 5a i art. 25 ust. 2 Układu).