II CR 174/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: J. Majorowicz (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefanii Ż. przeciwko Józefowi Ż. o dopuszczenie do współposiadania, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Strzelinie z dnia 31 lipca 1965 r. oraz w związku z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1965 r. o przejęciu sprawy do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.),uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Strzelinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka Stefania Ż. w pozwie wniesionym przeciwko swojemu mężowi, Józefowi Ż., wnosiła o nakazanie pozwanemu, by dopuścił ją do współposiadania gospodarstwa rolnego w B., złożonego z domu mieszkalnego i budynków gospodarskich oraz 7,13 ha ziemi, twierdząc że strony zawarły w dniu 14.II.1925 r. związek małżeński, że pozwany na podstawie aktu nadania z dnia 23.VIII.1949 r. otrzymał to gospodarstwo oraz że gospodarstwo to, jako uzyskane w czasie trwania małżeństwa, stanowi z mocy art. 21 k.r. wspólność ustawową małżeńską.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, że od 15 lat pracował sam na tym gospodarstwie, natomiast powódka nie wniosła żadnego wkładu pracy i niczym nie przyczyniła się do jego zagospodarowania.Sąd Powiatowy w Strzelinie wyrokiem z dnia 31 lipca 1964 r. powództwo uwzględnił, nakazując pozwanemu dopuścić powódkę do współposiadania gospodarstwa i budynków i uznając, że wspomniane gospodarstwo nadane w trybie osadnictwa pozwanemu stanowi wspólność ustawową, ponieważ zostało ono nabyte w czasie, gdy strony pozostają w związku małżeńskim.W rewizji pozwany wniósł o zmianę wyroku Sądu Powiatowego i oddalenie powództwa, opierając rewizję na naruszeniu art. 3 p.o.p.c.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu przekazał Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 388 k.p.c. następujące budzące wątpliwości zagadnienie prawne:"Czy wytyczne w sprawie stosowania przepisów art. 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego zawarte w orzeczeniu z dnia 28.IX.1963 r. (III CO 33/62) mają również zastosowanie w odniesieniu do gospodarstw rolnych objętych wspólnością ustawową?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejmując sprawę do rozpoznania we własnym zakresie, zważył, co następuje:Zagadnieniem objęcia wspólnością ustawową gospodarstw rolnych nadanych w trybie przepisów o reformie rolnej zajmował się Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach, m.in. w orzeczeniu I CR 718/55 (OSN z 1957 r., poz. 53), 3 CO 26/56 (OSN z 1957 r., poz. 85), 2 CO 12/62 (OSN z 1963 r., poz. 12). W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy zajął jednolite stanowisko, że działka nadana osadnikowi w ramach przepisów dotyczących przebudowy ustroju rolnego w czasie trwania małżeństwa stanowi jego dorobek i jako taka objęta jest wspólnością ustawową.Bezsporne jest w sprawie niniejszej, że pozwany otrzymał gospodarstwo rolne w roku 1949, a więc w czasie trwania małżeństwa. Stanowisko więc zajęte przez Sąd Powiatowy, że gospodarstwo to wchodzi do wspólności ustawowej obu stron, uznać należy za prawidłowe.W rozpoznawanej sprawie wyłania się jednakże zagadnienie, na które słusznie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki, w jaki sposób powinna być realizowana zasada, że każdy z małżonków obowiązany jest współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym (art. 36 § 1 k.r.o.) w sytuacji, gdy jeden z małżonków nie chce dopuścić do współposiadania majątku, stanowiącego wspólność ustawową, przez drugiego małżonka. W szczególności nasuwa się zagadnienie, czy wytyczne Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 28.IX.1963 r. sygn. III CO 33/62 w sprawie stosowania przepisów art. 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego mają zastosowanie również w stosunku do rzeczy objętych wspólnością ustawową małżeńską.Na pytanie powyższe należy dać odpowiedź twierdzącą.Wspólność ustawowa jest w świetle nowego prawodawstwa jedną z form współwłasności. Ten charakter wspólności majątkowej wynika wyraźnie z art. 196 § 1 k.c., stanowiącego, że współwłasność jest albo współwłasnością w częściach ułamkowych, albo współwłasnością łączną. Ponieważ w przeciwieństwie do współwłasności w częściach ułamkowych współwłasność łączna nie jest samoistnym stosunkiem prawnym, lecz opiera się zawsze na szczególnym stosunku osobistym, który łączy pewne osoby, przeto § 2 powołanego art. 196 w sprawach dotyczących tej formy współwłasność odsyła do przepisów dotyczących stosunków, z których ona wynika.Przepisami tymi, jeśli chodzi o wspólność ustawową, są przepisy zawarte w dziale III k.r.o., regulujące stosunki majątkowe między małżonkami, a w szczególności - w rozważanej kwestii - przepisy art. 36-40. W myśl tych przepisów oboje małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym i każdy z małżonków może wykonywać samodzielnie zarząd tym majątkiem. Skoro więc każdy z małżonków ma obowiązek współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, to ma on również prawo domagania się, by był dopuszczony przez drugiego małżonka do współposiadania rzeczy, objętej wspólnością ustawową. Jeśli chodzi o realizację tego uprawnienia, brak w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w przepisach k.p.c. wyraźnych postanowień.Ponieważ jednak, jak wyżej zaznaczono, wspólność ustawową stanowi jedna z form współwłasności, przeto uznać należy, że będą miały odpowiednie zastosowanie zasady zawarte w art. 206 k.c. oraz wytyczne Izby Cywilnej z dnia 28.IX.1963 r. III CO 33/62, które dotyczą m.in. interpretacji art. 90 uchylonego prawa rzeczowego, którego odpowiednikiem jest w kodeksie cywilnym art. 206. W związku z tym nie byłoby możliwe domaganie się dopuszczenia do współposiadania w wypadku, gdy wspólne posiadanie - ze względu na charakter i przeznaczenie rzeczy (a o taką sytuację chodzi w sprawie niniejszej, w której przedmiotem wspólności ustawowej jest gospodarstwo rolne) - może być wykonywane tylko przy zgodnym współdziałaniu obu małżonków. W konsekwencji takiego stanowiska, zgodnie z zasadami zawartymi w pkt III i IV powołanych wytycznych, uregulowanie sprawy współposiadania powinno nastąpić w trybie postępowania nieprocesowego, właściwego dla spraw wynikających z zarządzania tym gospodarstwem.W związku z tym postanowienie Sądu Powiatowego, zawierające tylko ogólnikowe przyznanie powódce współposiadania gospodarstwa rolnego, jest błędnie i podlega uchyleniu.Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Powiatowy powinien zgodnie z art. 262 k.p.c. rozważyć żądanie powódki w trybie właściwym, tj. w trybie postępowania nieprocesowego, mając na uwadze przy ustalaniu zarządu gospodarstwa, stanowiącego wspólność ustawową obu stron, interes społeczno-gospodarczy tego gospodarstwa, wysuniętą w rewizji przez pozwanego okoliczność, że od 1949 r. sam zarządza tym gospodarstwem, oraz fakt, że powódka nie brała udziału w zagospodarowaniu ani w prowadzeniu tego gospodarstwa.