III CO 73/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka B. przeciwko Adolfowi B. i in. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 listopada 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy strona, która nie żądała w toku postępowania spadkowego zasądzenia na jej rzecz kosztów procesu, może po zakończeniu tego postępowania dochodzić w drodze odrębnego powództwa zasądzenia kosztów postępowania spadkowego, poniesionych w sprawie o stwierdzenie praw do spadku?"udzielił odpowiedzi przeczącej.Strona, która nie zażądała w toku postępowania spadkowego zasądzenia na jej rzecz kosztów procesu, nie może po zakończeniu tego postępowania dochodzić w drodze odrębnego powództwa zasądzenia kosztów postępowania spadkowego, poniesionych w sprawie o stwierdzenie praw do spadku.Uzasadnienie faktycznePrzy rozstrzyganiu zagadnienia prawnego przekazanego Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 388 k.p.c. Sąd Najwyższy kierował się następującymi rozważaniami:Zgodnie z art. 110 d. k.p.c. strona, która żąda zwrotu kosztów, powinna - pod rygorem utraty tego roszczenia - przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia złożyć sądowi spis kosztów albo zgłosić wniosek o przyznanie jej kosztów według norm przepisanych.W myśl art. 4 kodeksu postępowania niespornego, w wypadkach nie unormowanych w nim lub w przepisach szczególnych stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Sprawa zwrotu kosztów pomiędzy uczestnikami postępowania niespornego nie została unormowana przez kodeks postępowania niespornego, przyjmuje się bowiem w doktrynie i judykaturze, że przepis art. 39 k.p.n., który mówi o kosztach, odnosił się wyłącznie do kosztów sądowych należnych Skarbowi Państwa od uczestników postępowania (nie regulował on natomiast kwestii wzajemnego zwrotu kosztów postępowania pomiędzy jego uczestnikami, i został milcząco uchylony przez jednolite przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, odnoszące się także do postępowania niespornego. Należy zatem przyjąć, że w postępowaniu niespornym stosuje się - jeśli chodzi o koszty - odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego, w tym również powołany na wstępie art. 110 d. k.p.c.Jeżeli chodzi z kolei o postępowanie spadkowe, to dekret z dnia 8.XI.1946 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 346 z późn. zmianami) przewidywał w art. 1, że w postępowaniu spadkowym stosuje się przepisy części ogólnej kodeksu postępowania niespornego, o ile przepisy dekretu nie stanowią inaczej.Dekret z dnia 8.XI.1946 r. zawierał wprawdzie niektóre przepisy odnoszące się do kosztów (np. art. 36, który mówił o kosztach zabezpieczenia spadku i spisu inwentarza), jednakże przepisy te nie dotyczyły kosztów stwierdzenia praw do spadku, a o te właśnie koszty chodzi w zagadnieniu prawnym przekazanym przez Sąd Wojewódzki. W konsekwencji należy zatem uznać, że w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku stosuje się - na podstawie art. 1 dekretu z dnia 8.XI.1946 r. i art. 4 k.p.n. - odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego o kosztach procesu. Z przepisów tych wynika, że uczestnik postępowania o stwierdzenie praw do spadku, który nie zgłosił we właściwym czasie, jak to przewiduje art. 110 d. k.p.c., żądania o przyznanie mu zwrotu kosztów postępowania, traci roszczenie o koszty.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego co do stosowania w danym wypadku zasad wynikających z art. 110 k.p.c. powstały głównie na tle treści art. 2 § 1 prawa spadkowego, który stanowi, że do długów spadkowych należą między innymi koszty postępowania spadkowego. Mogło zatem powstać pytanie, czy koszty postępowania spadkowego (jak w danej sprawie - koszty wynagrodzenia biegłego powołanego w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku) nie stanowią kosztów sui generis w tym sensie, że obok tego, iż są kosztami "procesu" (postępowania), stanowią długi spadkowe, których można dochodzić oddzielnym powództwem.Na pytanie powyższe należy odpowiedzieć negatywnie.Treść art. 2 § 1 prawa spadkowego nie upoważnia do wniosku, że przepis ten zmienia przepisy procesowe dotyczące kosztów, a w szczególności że ustanawia odrębny tryb dochodzenia kosztów postępowania spadkowego. Art. 2 prawa spadkowego zawiera normę materialnoprawną i nic w jego redakcji nie wskazuje na to, żeby zmieniał on tryb dochodzenia kosztów postępowania spadkowego przewidziany przez właściwe przepisy. Przepis powyższy może przeto oznaczać tylko to, co wynika z jego brzmienia, a mianowicie, że koszty postępowania spadkowego - jeżeli oczywiście dochodzenie ich jest dopuszczalne oraz jeżeli zachowano właściwy tryb ich dochodzenia - należą do długów spadkowych. Gdyby intencją ustawodawcy było nadanie art. 2 prawa spadkowego szerszego znaczenia, uczyniłby to w sposób wyraźny, a w każdym razie nawiązujący do trybu dochodzenia kosztów postępowania spadkowego.Należy ponadto zważyć, że jak wynika z przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących kosztów procesu a mających odpowiednie zastosowanie w postępowaniu niespornym w ogólności, a w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku w szczególności - koszty procesu nie są wkładane na strony (uczestników postępowania) w sposób mechaniczny, lecz z uwzględnieniem szeregu elementów ocennych zawartych w art. 101 d. k.p.c., a także z uwzględnieniem zawinionego postępowania jednej ze strony (uczestników), co zgodnie z art. 103 d. k.p.c. może nawet doprowadzić do włożenia kosztów postępowania na tę stronę (uczestnika), dla której ostateczny wynik postępowania okazał się merytorycznie pomyślny.Te wszystkie elementy ocenne mogą być jednak brane pod uwagę tylko w toku tego postępowania, w którym wynikły koszty i w którym strona (uczestnik) domaga się ich zasądzenia. Gdyby więc przyjąć, że art. 2 § 1 prawa spadkowego otwiera drogę do dochodzenia kosztów postępowania spadkowego po prawomocnym zakończeniu samego postępowania, to powstałaby niepożądana dwutorowość, która doprowadziłaby nie tylko do dwóch odrębnych trybów dochodzenia kosztów postępowania spadkowego, lecz także do innych merytorycznie rozstrzygnięć co do obciążenia spadkobierców kosztami postępowania spadkowego. W razie bowiem dochodzenia zwrotu kosztów postępowania spadkowego w odrębnym powództwie, po prawomocnym zakończeniu samego postępowania spadkowego, obciążenie spadkobierców tymi kosztami mogłoby nastąpić tylko w sposób arytmetyczny z uwzględnieniem ich udziałów spadku, gdy tymczasem w toku samego postępowania spadkowego sąd ma możliwość zastosowania również innych kryteriów, przewidzianych zwłaszcza w art. 101 i 103 d. k.p.c. Niezależnie od kwestii, że ten ostatni sposób rozdziału kosztów postępowania spadkowego bardziej odpowiada względom słuszności, wydaje się w każdym razie rzeczą niedopuszczalną, żeby istniały równolegle dwa tryby dochodzenia kosztów postępowania, z których każdy prowadziłby do innych wyników. Niepodobna też przypisać ustawodawcy takich nie usprawiedliwionych intencji.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na postawione pytanie udzielił odpowiedzi przeczącej, objętej sentencją uchwały.