III CR 153/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jadwigi R. o dział spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 3 grudnia 1964 r., uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Działdowie z dnia 9 kwietnia 1964 r. w części obciążającej Mariana J. spłatami na rzecz Jadwigi R., Ireny R. i Kazimierza R. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Działdowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku z dnia 27 maja 1954 r. Jadwiga R. żądała orzeczenia działu spadku, obejmującego gospodarstwo rolne po Teofilu R., zmarłym 11 sierpnia 1946 r.Rozpoznając sprawę po raz drugi, na skutek uchylenia przez Sąd Wojewódzki pierwszego orzeczenia Sądu I instancji, Sąd Powiatowy w Działdowie postanowieniem z dnia 9 kwietnia 1964 r. - sygn. Ns 1 49/58 własność spadkowego gospodarstwa rolnego przyznał Mariannie J., obciążając ją spłatami na rzecz Jadwigi R. w kwocie 17.500 zł płatnej w pięciu ratach rocznych, począwszy od 1 stycznia 1964 r., oraz na rzecz małoletnich Ireny i Kazimierza R. w kwotach po 26.250 zł dla każdego z nich, płatnych w ratach miesięcznych po 200 zł od daty wydania postanowienia.Jednocześnie Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Teofilu R., obejmujący gospodarstwo rolne o obszarze 22,2280 ha dziedziczą: Marianna J. - córka spadkodawcy w 1/2 części oraz Jadwiga R. - żona syna spadkodawcy, nadto Irena R. i Kazimierz R. - dzieci Jana R., syna spadkodawcy - łącznie w pozostałej 1/2 części. Uzasadniając powyższe postanowienie Sąd Powiatowy przyjął, że czysta wartość masy spadkowej wynosi 140.000 zł, którą to wartość Sąd przyznał współspadkobiercom, przyznając połowę wartości spadku Mariannie J., drugą zaś połowę przyznał i przydzielił w stosownych częściach pomiędzy spadkobierców po synie spadkodawcy Janie R., zmarłym 6 stycznia 1954 r.Od powyższego postanowienia wniosła rewizję uczestniczka postępowania Marianna J., kwestionując prawidłowość ustalenia wartości masy spadkowej i zarzucając ponadto, że w świetle przepisów ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz 168) wnioskodawczyni Jadwiga R. oraz jej dzieci Irena R. i Kazimierz R. nie są uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Postanowieniem z dnia 3 grudnia 1964 r. sygn. - II Cr 1029/64 Sąd Wojewódzki w Olsztynie oddalił rewizję Marianny J. stwierdzając, że Sąd I instancji trafnie ustalił wartość masy spadkowej i że prawidłowo dokonał podziału spadku.Prawomocne postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie zaskarża rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, wnosząc o uchylenie tego postanowienia oraz postanowienia Sądu Powiatowego w Działdowie z dnia 9.IV.1964 r. - sygn. Ns 1 49/58 w części obciążającej Mariannę J. spłatami na rzecz Jadwigi R., Ireny R. i Kazimierza R. i o przekazanie sprawy w tym zakresie temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 218 § 1, art. 236 i art. 336 § 2 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.c. oraz naruszenie art. LVI przepisów wprowadzających kodeks cywilny w związku z art. 1059-1062 kodeksu cywilnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Trafnie zarzuca skarżąca, że skoro w dacie rozpoznawania rewizji Marianny J. i wydania orzeczenia przez Sąd Wojewódzki obowiązywały już w zakresie dziedziczenia gosporewizji Marianny J. i wydania orzeczenia przez Sąd Wojewódzkiego było stosować te przepisy. Należało w szczególności stwierdzić, którzy spadkobiercy zachowali na podstawie art. LVI przepisów wprowadzających k.c. prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a ponadto na jakiej podstawie nabyli uprawnienia do dziedziczenia części gospodarstwa rolnego Jadwiga R. i jej dzieci.Wobec tego, że syn spadkodawcy Teofila R. Jan R. - po którym zgłosili swoje prawa do dziedziczenia jego udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym wnioskodawczyni i jej dzieci - zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r., przeto w konkretnym wypadku uprawnienia ich do dziedziczenia jego udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym należało ocenić na podstawie art. LVI § 3 przepisów wprowadzających kodeks cywilny.Jak wynika zaś z treści tego przepisu, prawo dziedziczenia udziałów w spadkowym gospodarstwie rolnym zachowują ci spośród spadkobierców gospodarstwa rolnego, którzy odpowiadają warunkom określonym w tych przepisach, dotyczącym spadkobrania gospodarstw rolnych. Warunki te określa § 2 art. LVI przepisów wprowadzających kodeks cywilny, który powołuje się w tym zakresie na przepisy art. 1059-1062 kodeksu cywilnego.Materiał dowodowy zebrany w sprawie zdaje się wskazywać, że warunkom określonym w przepisach art. 1059-1062 kodeksu cywilnego nie odpowiada zarówno wnioskodawczyni Jadwiga R., żona syna spadkodawcy, która nigdy w gospodarstwie spadkowym nie pracowała, nie miała i nie ma kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego i mieszka w mieście, jak również nie odpowiadają przypisanym warunkom dzieci Jana R., a wnuki spadkodawcy, skoro na gospodarstwie tym nigdy nie zamieszkiwały, ani w nim nie pracowały.W razie ustalenia, że uczestnicy postępowania, Jadwiga R., Irena R. oraz Kazimierz R., nie posiadają kwalifikacji do dziedziczenia udziału Jana R., syna spadkodawcy, w spadkowym gospodarstwie rolnym, gospodarstwo to przypadłoby w całości Mariannie J., jako jedynej uprawnionej do dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkobierczyni.W tych warunkach przyznanie spłat na rzecz wymienionych uczestników postępowania, Jadwigi R., Ireny R. i Kazimierza R., jako osób nieuprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, pozbawione byłoby podstawy prawnej.Wyżej wskazane uchybienia przepisom prawa kodeksu cywilnego (art. LVI przepisów wprowadzających w związku z art. 1059-1062 k.c.) oraz uchybienie przepisom procesowym (art. 218 § 1, art. 326 i art. 336 § 2 k.p.c. obowiązującego przed dniem 1.I.1965) uzasadniają uchylenie zaskarżonych postanowień w części obciążającej Mariannę J. spłatami na rzecz Jadwigi R., Ireny R. i Kazimierza R. i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Działdowie do ponownego rozpoznania.