III CR 203/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: Z. Trybulski, W. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Marii C. przy uczestnictwie Józefa S., Genowefy Ch., Aliny K., Marianny K., Józefa K., Bronisława R. i Józefa R. o uzupełnienie postanowienia stwierdzającego prawa do spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 17 listopada 1966 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Proszowicach z dnia 15 października 1965 r. i sprawę przekazał temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 21 października 1955 r. Sąd Powiatowy w Proszowicach z siedzibą w Miechowie stwierdził, że po zmarłym w dniu 6.IV.1955 r. Piotrze G. dziedziczą z mocy ustawy: pozostała po nim wdowa Maria G. w 36/72 częściach spadku, dzieci siostry spadkodawcy Marianny: Józef S. i Genowefa Ch. po 6/72 części spadku, wnuki siostry spadkodawcy Marianny: Alina K., Marianna K. i Józef K. po 2/72 części spadku oraz dzieci siostry spadkodawcy Rozalii: Bronisław R. i Józef R. po 9/72 części spadku.Postanowieniem z dnia 15 października 1965 r. Sąd Powiatowy w Proszowicach uzupełnił cytowane wyżej postanowienie stwierdzające prawa do spadku po Piotrze G. i stwierdził, że prawo do dziedziczenia po Piotrze G. gospodarstwa zachowali: Maria G. do 72/144 części, Józef S. do 18/144 części, Józef R. do 36/144 części, Alina K. do 9/144 części i Józef K. do 9/144 części.W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Powiatowy ustalił, że w spadku po Piotrze G. pozostało gospodarstwo rolne o obszarze przeszło 2 ha, że część tego gospodarstwa objęła w posiadanie Maria G. a część Józef S. i stąd ich prawo do dziedziczenia tegoż gospodarstwa rolnego uzasadnia art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., a jeśli chodzi o Józefa R., Alinę K. i Józefa K., to stwierdzenie, że również i oni zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego uzasadnione jest art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 3, 4 i 5 k.c., gdyż Alina K. pracuje w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, Józef K. uczęszcza do szkoły, a Józef R. jest trwale niezdolny do pracy z powodu niedorozwoju umysłowego.Wniesioną od powyższego postanowienia przez wnioskodawczynię Marię G. rewizję Sąd Wojewódzki oddalił. Sąd ten uznał, że jest związany wyrażonym już poprzednio (w postanowieniu z dnia 25.III.1965 r., w którym uchylił pierwsze postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 25.XI.1964 r. stwierdzające zachowanie praw do gospodarstwa tylko przez Marię G.) poglądem prawnym, stosownie do którego Sąd Powiatowy rozstrzygnął w postanowieniu z dnia 15.X.1965 r.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości w terminie z art. 421 § 2 k.p.c., wnosząc o jego uchylenie, jak również o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego w Proszowicach z dnia 15.X.1965 r. i o przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. Podstawą rewizji nadzwyczajnej jest rażące naruszenie art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1062 § 3 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki, wobec wyrażonego poprzednio poglądu prawnego, do którego Sąd Powiatowy w pełni się dostosował, nie mógł uwzględnić rewizji Marii G. (art. 389 k.p.c.). Sąd ten dał zresztą temu wyraz w uzasadnieniu swego postanowienia, wskazując na mylność poglądu, by przy przesłankach z art. 1059 k.c. zstępni rodzeństwa spadkodawcy zachowali prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. Mylność tego poglądu wykazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13.V.1966 r. III CZP 25/66 (OSNCP 1967, z. 1, poz. 2).Do udzielonej tą uchwałą odpowiedzi i do jej uzasadnienia przychyla się Sąd Najwyższy w obecnym składzie sądzącym. Wobec tego jest rzeczą niewątpliwą, że przy poczynionych przez Sąd Powiatowy ustaleniach nie zachowali prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Piotrze G.: Józef R., Alina K. i Józef K.Natomiast, jeśli chodzi o zachowanie prawa do dziedziczenia pozostałego w spadku po Piotrze G. gospodarstwa rolnego przez jego siostrzeńca Józefa S., które to prawo w myśl zaskarżonego postanowienia ma uzasadniać art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., to zauważyć należy, że ustalenie Sądu Powiatowego, iż objęcie w posiadanie przez tego spadkobiercę przed dniem 5 lipca 1963 r. części spadkowego gospodarstwa było wynikiem faktycznego (nieformalnego) działu spadku po Piotrze G., budzić musi w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego pewne wątpliwości, zwłaszcza gdy się zwróci uwagę na zeznania wnioskodawczyni, że Józef S., wbrew jej woli, zagarnął przemocą i objął w posiadanie należący do spadku ogród. Sąd Wojewódzki nie miał powyższych wątpliwości, gdyż wyraził zdanie, że fakt, iż Maria G. nie wystąpiła przeciwko S. o oddanie zagarniętej części gospodarstwa przemawia za wyrażeniem zgody na stworzony stan rzeczy.Z tym ostatnim poglądem nie można się zgodzić. Nie uwzględnia on przede wszystkim stanu prawnego z czasu do 5.VII.1963 r., tj. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych. Do tego dnia Józef S., jak to stwierdzono w sprawie Sądu Powiatowego w Proszowicach, był jednym - wespół z Marią G. - ze współwłaścicieli spadkowego gospodarstwa (art. 59 prawa spadk. z 1946 r.), a jako taki był uprawniony do współposiadania tego gospodarstwa (art. 80 pr. rzecz.). Wskutek tego Marii G. brakowało legitymacji czynnej do petytoryjnego żądania eksmisji S. z gospodarstwa. Tego rodzaju posesoryjne żądanie mogło nie osiągnąć celu, skoro - wobec dopuszczalnego do dnia 5.VII.1963 r. podziału gospodarstwa rolnego quo ad usum - S. mógł skutecznie dochodzić wydzielenia mu części gospodarstwa do osobistego użytku. Tak więc skoro wystąpienie przeciw S. z żądaniem wydania zagarniętej części gospodarstwa nie rokowało widoków wygranej, to nie można w zaniechaniu owego wystąpienia dopatrywać się zgody na zagarnięcie. Jeśliby zaś wystąpieniu ze z góry przegraną sprawą przypisać znaczenie tylko formalnego sprzeciwu przeciwko uzurpacji, to nie miałoby ono większego znaczenia niż zwykły sprzeciw.Istotniejszy jest jednak wzgląd merytoryczny. Faktyczny (nieformalny) dział spadku z okresu przed 5.VII.1963 r. w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. to dział przeprowadzony wprawdzie bez zachowania formy aktu notarialnego (wówczas przewidzianej w art. 62 zd. 2 pr. spadk. w związku z art. 46 pr. rzecz.), jednakże zawarty w drodze umowy wszystkich spadkobierców. Wszyscy zatem spadkobiercy musieli złożyć zgodnie oświadczenie woli co do istotnych postanowień działu (art. 56 p.o.p.c.), przy czym to złożenie mogło się przejawić nawet w zachowaniu się, ujawniającym wolę w dostateczny sposób (art. 43 p.o.p.c.). Dlatego też, jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy (w uchwale z dnia 16.XI.1964 r. III CO 47/64, OSNCP 1965, z. 10, poz. 159 i w postanowieniu z dnia 20.VIII.1966 r. III CR 136/65, OSNCP 1966, z. 4, poz. 58), omawiany dział mógł dojść do skutku nawet za milczącą zgodą spadkobierców. Wynika z tego a contrario, że zwykły, choćby słowny czy zachowaniem się wyrażony, protest jednego ze spadkobierców przeciwko stanowi rzeczy stworzonemu przez drugiego (czy pozostałych spadkobierców) wyłączał dojście do skutku nieformalnego działu spadkowego gospodarstwa rolnego.Ta jurydyczna konkluzja ma też swoje społeczne uzasadnienie. Nieformalny dział spadku stworzył stan pozaprawny. Jeżeli ustawodawca związał z nim w art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. pewne skutki prawne, to uczynił tak w celu zalegalizowania zadawnionych stanów faktycznych stworzonych przez spadkobierców, zgodnie z powołanymi wyżej przepisami p.o.p.c. Przypisanie zaś takich samych skutków prawnych wynikowi samowoli jednego ze spadkobierców oznaczałoby legalizację już nie stanu pozaprawnego, lecz bezprawia. Toteż objęcie w posiadanie części gospodarstwa rolnego wbrew sprzeciwowi innego spadkobiercy nie stanowi o faktycznym dziale w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k.c.Skoro jak już wyżej wspomniano, Sąd Wojewódzki rzeczywiście rażąco naruszył art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1062 § 3 k.c., a zachowanie prawa do dziedziczenia gospodarstwa przez Józefa S. wymaga dalszego wyjaśnienia sprawy, zaszła konieczność uchylenia - zgodnie z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej - zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Powiatowego w Proszowicach z dnia 15.X.1965 r. (art. 422 § 2 k.p.c.).