III CO 24/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wiszniewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, T. Soroko.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem wiceprokuratora Generalnej Prokuratury w sprawie z wniosku Skarbu Państwa (Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w L.) o przejęcie nieruchomości na własność Państwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 15 września 1964 r. następującego zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"1. Czy rozpoznając wniosek wydziału finansowego prezydium rady narodowej o przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie ustawy z 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398), sąd jest właściwy do samodzielnego badania, czy prowadzenie egzekucji sądowej z nieruchomości dłużnika rokowałoby ściągnięcie należności Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych (art. 3 ust. 1 cytowanej ustawy)?a w razie odpowiedzi twierdzącej:2. Czy należy uznać za przedwczesny wymieniony wniosek Skarbu Państwa w wypadku, gdy wszczęte uprzednio sądowe postępowanie egzekucyjne do nieruchomości dłużnika nie zostało ukończone dlatego, że w początkowym stadium na wniosek wierzyciela uległo zawieszeniu, a nic nie wskazuje na to, by wynik tego postępowania był dla wierzyciela negatywny?"udzielił następującej odpowiedzi:Wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398) nie jest przedwczesny, mimo że wszczęte uprzednio postępowanie egzekucyjne z tej nieruchomości w celu ściągnięcia należności Państwa (art. 1 powołanej ustawy) nie zostało ukończone, lecz zostało zawieszone na wniosek Skarbu Państwa. W takim wypadku sąd, rozpoznając wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa, ustala samodzielnie, czy egzekucja z nieruchomości nie rokowałaby ściągnięcia należności Państwa. Uzasadnienie faktyczneDo uwzględnienia przez sąd wniosku o przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie ustawy powołanej w sentencji konieczne jest - jak głosi art. 3 ust. 3 tej ustawy - stwierdzenie, że 1) decyzja ustalająca zobowiązanie jest prawomocna, a należność wymagalna oraz że 2) zachodzą przewidziane w ustępie 1 tegoż artykułu warunki do przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Już sam fakt, że art. 3 ust. 3 powołanej ustawy wyraźnie powierza sądowi stwierdzenie, czy zachodzą warunki wymienione w ustępie 1, i nakazuje przeprowadzenie rozprawy w tym przedmiocie - wyłącza możliwość przyjęcia poglądu, jakoby sam wniosek łącznie z uchwałą prezydium rady narodowej (art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze) przesądzał pozytywnie o istnieniu warunków z ustępu 1 art. 3 i wyłączał ten przedmiot spod kognicji sądu.Potwierdza to również okoliczność, że w myśl ostatnio powołanego przepisu wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa nie podlega rozpoznaniu w trybie postępowania egzekucyjnego, natomiast podlega rozpoznaniu w trybie postępowania niespornego; istotną zaś cechą postępowania niespornego jest wyjaśnienie z urzędu okoliczności sprawy przez poszukiwanie przez sąd z urzędu faktów i dowodów (art. 26 k.p.n.). Jeżeliby zatem ustawa zmierzała do wyłączenia lub ograniczenia samodzielnego wyjaśnienia przez sąd okoliczności sprawy, a więc w szczególności kwestii istnienia warunków z art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, to myśl ta byłaby wypowiedziana wyraźnie, jak to czyni np. art. 5 § 1 dekretu o postęp. depozytowym. Skoro zaś myśl ta nie tylko nie została wypowiedziana, lecz - właśnie przeciwnie - art. 3 ust. 3, określając zakres kognicji sądu, włącza expressis verbis w ten zakres kwestię istnienia warunków wymienionych w ustępie 1 tegoż artykułu, to tym samym przesądza stanowczo, że rozpoznając wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie powołanej ustawy, sąd ustala samodzielnie, czy zachodzą warunki do przejęcia nieruchomości na własność Państwa, wymienione w art. 3 ust. 1. Z okoliczności, że ten sam przedmiot zbadało już prezydium rady narodowej (art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze oraz § 2 i 3 rozp. RM z dn. 25.III.1959 r. - Dz. U. poz. 153), bynajmniej nie wynika, żeby sąd nie był zobowiązany do samodzielnego zbadania tego przedmiotu i do samodzielnej odpowiedzi na pytanie, czy zachodzą warunki wymienione w art. 3 ust. 1.Warunki te są alternatywnie następujące:a)wypadek pierwszy zachodzi, "jeżeli wszczęcie egzekucji w trybie sądowym na pokrycie prawomocnie ustalonych zobowiązań podatkowych lub innych należności, do których stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych, nie rokowałoby ściągnięcia tych zobowiązań lub należności",b)wypadek drugi zachodzi, jeżeli "wszczęta egzekucja nie doprowadzi do sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji".Jeżeli zachodzi jeden z tych wypadków, nieruchomość może być przejęta na własność Państwa. Innymi słowy, jeżeli zachodzi wypadek nazwany wyżej "wypadkiem drugim" (b), to nie bada się już, czy wszczęcie egzekucji z nieruchomości rokuje ściągnięcie należności Państwa ("wypadek pierwszy").Założeniem pytania przedstawionego Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki jest sytuacja polegająca na tym, że egzekucja z nieruchomości została już wszczęta uprzednio (a więc przed wszczęciem postępowania o przejęcie tej nieruchomości na własność Państwa), lecz postępowanie egzekucyjne jest zawieszone na wniosek Skarbu Państwa (organu finansowego). Zapewne w związku ze sformułowaniem "egzekucja nie doprowadzi do sprzedaży" nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu kwestia, czy - wobec tego że egzekucja została wszczęta i nie wiadomo, jak się zakończy - nie jest przedwczesny wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa.Wątpliwość ta może wynikać stąd, że art. 3 ust. 1 użył czasownika "doprowadzi" pozornie w czasie przyszłym. Jednakże w istocie chodzi tu o czas przeszły. Ustawodawca niejednokrotnie formułuje tak właśnie zdania warunkowe (hipotezy norm). I tak np. art. 250 § 1 k.z. głosząc, że "jeżeli jedna ze stron dopuści się (pozorne futurum) zwłoki (...), druga strona może (...)", ma oczywiście na myśli sytuację polegającą nie na tym, że strona "dopuści" się zwłoki w przyszłości, lecz na tym, że strona "dopuściła się" już zwłoki, a więc o stan, który już powstał. Podobnie sformułowane są np. art. 225, 252, 263 k.z. We wszystkich tych wypadkach zdania warunkowe ujęte są pozornie w czasie przyszłym, a jednak w istocie chodzi oczywiście o czas przeszły.Tak właśnie należy rozumieć ten człon art. 3 ust. 1 powołanej ustawy z 1958 r., który brzmi: "jeżeli wszczęta egzekucja nie doprowadzi do sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji". Chodzi tu mianowicie o wypadek, gdy ta egzekucja, o której mowa w artykule poprzedzającym (art. 1), była prowadzona, lecz mimo popierania jej przez wierzyciela nie doprowadziła do zlicytowania nieruchomości.Zastrzeżenie, że egzekucja taka musiała być do końca popierana przez wierzyciela, jest tu konieczne. Jest bowiem oczywiste, że w zacytowanym fragmencie art. 3 ust. 1 nie mieści się wypadek, gdy postępowanie egzekucyjne zostało wprawdzie wszczęte, lecz zostało z woli wierzyciela zakończone przed etapem licytacji. Jest także oczywiste, że z punktu widzenia art. 3 ust. 1 nie można oceniać inaczej wypadku, gdy egzekucja z nieruchomości w ogóle nie została wszczęta, a inaczej wypadku, gdy została wszczęta, lecz została umorzona na wniosek wierzyciela (art. 568 § 1 pkt 2 k.p.c.) bądź na skutek niepopierania jej lub niepodjęcia zawieszonego postępowania egzekucyjnego (art. 569 § 1 k.p.c.). Mówiąc "wszczęta egzekucja nie doprowadzi do sprzedaży", ustawa ma na myśli sytuację, gdy Skarb Państwa mimo wszczęcia i popierania egzekucji (o jakiej mówi art. 1) nie mógł zaspokoić się z nieruchomości przez sprzedaż z licytacji. Sytuacja taka zachodzi np. wówczas, gdy żaden licytant nie zaofiarował nawet ceny wywołania (art. 711 § 3 k.p.c.).Jeżeli więc egzekucja z nieruchomości była prowadzona przez Skarb Państwa, lecz nie doprowadziła do sprzedaży w drodze licytacji z przyczyn niezależnych od wierzyciela, to wówczas - i tylko wówczas - zachodzi sytuacja nazwana wyżej "wypadkiem drugim". W takim więc - i tylko w takim - wypadku sąd w postępowaniu o przejęcie nieruchomości na własność Państwa nie bada już, czy wszczęcie obecnie egzekucji rokowałoby ściągnięcie należności Państwa. Skoro bowiem zachodzi "wypadek drugi", to odpada podstawa badania, czy zachodzi wypadek nazwany wyżej "wypadkiem pierwszym".Jeżeli natomiast nie miał miejsca "wypadek drugi", o którym była wyżej mowa, to pozostaje dla sądu do rozważenia jedynie kwestia, czy zachodzi wypadek nazwany wyżej "pierwszym". Zachodzi on w szczególności wówczas, gdy Skarb Państwa (organ finansowy) przed wszczęciem postępowania o przejęcie nieruchomości na własność Państwa nie wszczął w ogóle egzekucji z nieruchomości (§ 2 ust. 2 wyżej powołanego rozporządzenia) albo wszczął ją wprawdzie, lecz nie doprowadził do końca (np. postępowanie egzekucyjne jest jeszcze w toku bądź też Skarb Państwa wniósł o umorzenie go lub zawieszenie). Na niczym nie byłby oparty pogląd, jakoby w razie zawieszenia postępowania egzekucyjnego (a to jest właśnie założeniem pytania Sądu Wojewódzkiego) wniosek o przejęcie własności nieruchomości był przedwczesny. Wniosek taki może być bowiem zgłoszony i ewentualnie uwzględniony bez wszczynania egzekucji do nieruchomości; nie do przyjęcia byłby zatem pogląd, jakoby przejęcie nieruchomości na własność Państwa mogłoby być ewentualnie orzeczone, gdy Skarb Państwa nie wszczął w ogóle egzekucji z nieruchomości, a nie mogłoby być orzeczone (przedwczesność żądania), jeżeli egzekucję wszczął, lecz została ona zawieszona na wniosek Skarbu Państwa.Skoro - jak już wyżej wyjaśniono - wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa może być zgłoszony i ewentualnie uwzględniony bez wszczynania egzekucji z tej nieruchomości, tu również nie miałby podstaw pogląd, jakoby w wypadku, gdy postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte, postępowanie o przejęcie nieruchomości na własność Państwa powinno być zawieszone do czasu zakończenia postępowania egzekucyjnego, aby móc zaczekać na wynik postępowania egzekucyjnego. Fakt bowiem, że postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, ma w postępowaniu o przejęcie nieruchomości tylko to znaczenie, że nie zachodzi wypadek nazwany wyżej "wypadkiem drugim". Skoro zaś nie zachodzi "wypadek drugi", to sąd musi ustalić, zachodzi "wypadek pierwszy" (a zatem musi ustalić to samo, co musiałby ustalić, gdyby egzekucja z nieruchomości nie była w ogóle wszczęta), a mianowicie, czy egzekucja z nieruchomości rokowałaby ściągnięcie należności Państwa. Konkluzję tę można wyrazić innymi słowy następująco:Jeżeli - jak to miało miejsce w sprawie, w której Sąd Wojewódzki skierował pytanie do Sądu Najwyższego - wniosek o przyjęcie nieruchomości na własność Państwa zgłasza Skarb Państwa przed zakończeniem wszczętego uprzednio postępowania egzekucyjnego z tej nieruchomości, a nawet w okresie jego zawieszenia, to okoliczność ta ma tylko ten skutek, że tym samym wyłączona zostaje możliwość przejęcia nieruchomości na tej podstawie, iż egzekucja nie doprowadziła do sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji. A wówczas, żeby sąd mógł orzec przejęcie nieruchomości na własność Państwa, musi być udowodnione, że zachodzi "wypadek pierwszy", czyli że egzekucja z nieruchomości nie rokowałaby ściągnięcia należności Skarbu Państwa.Jeżeli w omawianej sytuacji sąd orzeknie prawomocnie przejęcie nieruchomości na własność Państwa, postępowanie egzekucyjne ulegnie umorzeniu. Jeżeli zaś wniosek o przejęcie nieruchomości ulegnie oddaleniu, Skarb Państwa może kontynuować postępowanie egzekucyjne. Jeżeli nie doprowadzi ono do sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji (wypadek nazwany wyżej "wypadkiem drugim"), Skarb Państwa będzie mógł na tej nowej (a dla Skarbu Państwa znacznie dogodniejszej) podstawie faktycznej ponowić wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa.Zacieśniając odpowiedź na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki do tego zakresu, jaki jest aktualny w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Wojewódzki, należało w konkluzji powyższych rozważań orzec jak w sentencji.