II CR 411/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Metalurgicznych w N. przeciwko Marii S. o 22.137 zł, na skutek rewizji powodowego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Powiatowego w Nowej Soli z dnia 22 lutego 1965 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Nowej Soli do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZakłady Metalurgiczne w N. wytoczyły powództwo przeciwko Marii S. o zasądzenie kwoty 22.137 zł twierdząc, że kwotę taką wypłaciły pozwanej w październiku 1962 r. tytułem pożyczki przeznaczonej na wkład mieszkaniowy, przy czym w umowie pożyczki zastrzeżono, że pozwana będzie obowiązana zwrócić całą kwotę, jeżeli rozwiąże stosunek pracy przed upływem 5 lat. Ponieważ tak się stało, gdyż pozwana rozwiązała stosunek pracy już w sierpniu 1963 r., obowiązana jest zwrócić wypłaconą jej kwotę.Pozwana powództwa nie uznała i wyjaśniła m.in., że wymienioną wyżej kwotę rzeczywiście otrzymała od powodowego Przedsiębiorstwa, ale nie tytułem pożyczki, lecz - zgodnie z decyzją Prezydium Rady Zakładowej tegoż Przedsiębiorstwa, powziętą na podstawie uchwały nr 60 Rady Ministrów z dnia 15 marca 1958 r. w sprawie zakładowego funduszu mieszkaniowego (M.P. Nr 26, poz. 153) - tytułem bezzwrotnej zapomogi.Wyrokiem z dnia 22 lutego 1965 r. Sąd Powiatowy w Nowej Soli oddalił powództwo, opierając się na wyjaśnieniu Spółdzielni Mieszkaniowej w N., której pozwana jest członkiem. W myśl tego wyjaśnienia wymieniona kwota stanowi wkład mieszkaniowy powódki, ale "traktowana jest" przez Spółdzielnię "jako środki Zakładowego Funduszu Mieszkaniowego Zakładów Metalurgicznych i w wypadku zdania mieszkania przez ob. Marię S. zostanie zgodnie z obowiązującymi przepisami zwrócona (...) Zakładom Metalurgicznym". Mając to wyjaśnienie na uwadze, Sąd Powiatowy uznał, że sporna kwota nie została w ogóle, jako należąca nadal do powodowego Przedsiębiorstwa, wypłacona pozwanej, wobec czego żądanie, aby pozwana ją zwróciła, jest nieuzasadnione.Rozpoznając rewizję strony powodowej od powyższego wyroku, Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze przedstawił Sądowi Najwyższemu postanowieniem z dnia 25 czerwca 1965 r. następujące pytanie prawne (art. 391 k.p.c.):"Czy pracownik, który w związku z przyznaniem mu przez Radę Zakładową bezzwrotnej pomocy na uiszczenie wkładu członkowskiego do spółdzielni mieszkaniowej zobowiązał się w zawartej w tej mierze z kierownictwem zakładu pracy umowie do zwrotu otrzymanej pomocy w razie nieprzepracowania pięciu lat w Zakładzie pracy od daty otrzymania pomocy, obowiązany jest - w razie rozwiązania przez siebie umowy o pracę z Zakładem przed upływem powyższego terminu - otrzymaną pomoc zwrócić, a jeżeli tak, to czy w całości, czy też w części stosownie do przepracowanego okresu?"Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje.Sąd Powiatowy popełnił przede wszystkim ten błąd, że zamiast dokonać własnej oceny istotnej dla sprawy okoliczności prawnej oparł się w tym względzie na ocenie Spółdzielni, której pozwana jest członkiem, przy czym do oceny tej ustosunkował się całkowicie bezkrytycznie. O tym bowiem, czy suma wpłacona jako wkład do spółdzielni w związku z wstąpieniem do niej pozwanej, pracownicy powodowych Zakładów, przypadałaby na wypadek ustania członkostwa pozwanej, czy też tym Zakładom, nie może decydować to, jak tę wierzytelność "traktuje" spółdzielnia, lecz to, jaki jest z tego punktu widzenia jej charakter w świetle obowiązujących przepisów prawa.Wymieniona suma stanowi wkład mieszkaniowy członka, a nie zakładu pracy, w którym ten członek jest zatrudniony, obowiązująca bowiem ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie pozwala na przyznawanie spółdzielczych praw do lokali mieszkaniowych osobom prawnym (art. 136 § 2). Jeżeli zaś tak, to sumy wpłacone na wkład należą do członka bez względu na to, skąd członek uzyskał konieczne fundusze: z zasobów własnych, z pożyczki, czy z zapomogi zakładu pracy. Jeżeli gotówkę uzyskał od osoby trzeciej, a więc i od zakładu pracy, to treść stosunku prawnego między nim a tą osobą decyduje o tym, czy jest on obowiązany zwrócić uzyskaną w ten sposób gotówkę tej osobie. Ten stosunek nie jest jednak skuteczny względem spółdzielni. Żaden ten przepis nie przewiduje, żeby taki charakter wpłaty na wkład mieszkaniowy uległ z chwilą ustania członkostwa zmianie z tej przyczyny, że członek uzyskał niezbędne fundusze od swego zakładu pracy.W tych warunkach istotne dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenie ma problem przedstawiony Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki.Na zasadnicze pytanie tego Sądu należy odpowiedzieć twierdząco z przyczyn następujących.Zgodnie z § 4 uchwały Rady Ministrów nr 60 z dnia 15 marca 1958 r. w sprawie zakładowych funduszów mieszkaniowych (M.P. Nr 26, poz. 158), która obowiązywała w dacie uzyskania przez pozwaną pomocy finansowej w związku z wstąpieniem do spółdzielni mieszkaniowej, rada zakładowa m.in. określała rozmiary pomocy mieszkaniowej dla poszczególnych pracowników, ale dyrektor przedsiębiorstwa zarządzał funduszami przeznaczonymi na tę pomoc i on realizował postanowienie uchwały. W myśl zaś § 5 tej uchwały środki funduszu zakładowego przeznaczone na pomoc mieszkaniową dla pracowników mogły być użyte na pomoc zwrotną lub bezzwrotną dla poszczególnych pracowników.Z powyższych postanowień wynika, że skoro zakład pracy mógł udzielić pracownikowi nawet zwrotnej pomocy w związku z wstąpieniem tego pracownika do spółdzielni mieszkaniowej, to tym bardziej może udzielić pracownikowi pomocy bezzwrotnej, z zastrzeżeniem jednak jej zwrotu w razie rezygnacji przez pracownika z pracy. Z przepisów tych wynika też, że o charakterze pomocy decyduje dyrektor zakładu pracy, rada zakładowa zaś wypowiadała się w kwestii jej rozmiarów.Trafnie też w rewizji strony powodowej podkreślono, że taka wykładnia, tzn. uznająca za dopuszczalne zastrzeżenie zwrotu zapomogi na wypadek rozwiązania w krótkim czasie umowy o pracę przez pracownika, który tę zapomogę otrzymał, jest zgodna z celem tej części funduszu zakładowego, która ma służyć udzielaniu pomocy mieszkaniowej dla pracowników. Celem tym jest niewątpliwie zapewnienie określonej pomocy pracownikom zakładu pracy i tym samym związanie ich z tym zakładem, a nie popieranie budownictwa spółdzielczego. Wprawdzie udzielanie przez zakłady pracy szerokiej pomocy mieszkaniowej wzmaga także budownictwo spółdzielcze, ale jest to wynik uboczny tej akcji, która - tak ze względu na jej źródło, jak i stosunki łączące jednostkę udzielającą pomocy z osobami tę pomoc otrzymującymi - służy niewątpliwie innym celom.Dodać jeszcze należy, że tak właśnie, ale już w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, omawiany problem został rozwiązany w nowej uchwale nr 124 Rady Ministrów z dnia 22 maja 1965 r. w sprawie zakładowych funduszów mieszkaniowych (M.P. Nr 27, poz. 135). W § 5 ust. 6 tej uchwały - zgodnie zresztą z rozpowszechnioną pod rządem dawnej uchwały praktyką - postanowiono, że pożyczki udzielane pracownikom na cele mieszkaniowe mogą być udzielane z zawieszeniem spłaty na 5 lat, pod warunkiem przepracowania przez pożyczkobiorcę tego okresu w zakładzie pracy, który przyznał pożyczkę. Po upływie tego okresu pożyczki ulegają częściowemu lub całkowitemu umorzeniu.Jeżeli chodzi o ostatni człon pytania Sądu Wojewódzkiego, to w świetle umowy zawartej przez strony uznać należy, że w zasadzie strona powodowa może żądać zwrotu całej wypłaconej pozwanej kwoty, gdyż umowa ta nie przewiduje stosunkowego do czasu pracy pozwanej zmniejszenia się należności. Oczywiście w wypadku krańcowym, tzn. gdyby umowa o pracę została rozwiązana przy końcu zastrzeżonego przez strony terminu 5-letniego, mogłoby wchodzić w rachubę - przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności - odpowiednie zmniejszenie należności na podstawie art. 5 k.c. W niniejszej sprawie ten problem jednak nie występuje, skoro pozwana rozwiązała umowę o pracę w krótkim czasie po uzyskaniu zapomogi.Może natomiast być aktualne, jeżeli potwierdzą się motywy, które pozwana przytacza jako przyczynę rozwiązania stosunku pracy, ewentualne rozłożenie płatności należności na raty.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy z mocy art. 388 k.p.c. orzekł jak w sentencji.