III PO 32/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński.Sędziowie: W. Bryl, B. Łubkowski, K. Piasecki, M. Piekarski, S. Rejman (sprawozdawca), J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL, rozpoznał wniosek Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanym przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jakie okresy przedawnienia stosuje się do wierzytelności rentowych z art. 161 § 2 i 3 oraz 162 § 2 i 3 k.z., a mianowicie czy okres trzyletni bądź dziesięcioletni, przewidziany dla wierzytelności z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (art. 283 § 1, 3 i 4 k.z.), czy też okres pięcioletni, przewidziany dla wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych (art. 282 pkt 2 k.z.)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Roszczenie o rentę określone w art. 161 § 2 i 3 oraz 162 § 2 i 3 k.z. przedawnia się z upływem lat 3 albo lat 10 (art. 283 k.z.), natomiast roszczenia o zaległe świadczenia okresowe tej renty przedawniają się z upływem lat 5 (art. 282 pkt 2 k.z.). Uzasadnienie faktyczneOrzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii objętej pytaniem prawnym nie jest jednolite. I tak w orzeczeniu z dnia 14.XI.1962 r. II PR 269/62 Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że "zgodnie (...) z przepisem art. 282 pkt 2 k.z. wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych powstałych z mocy ustawy przedawniają się z upływem lat pięciu, a do tego rodzaju świadczeń zalicza się renta odszkodowawcza z art. 162 § 2 k.z.". Z takim samym uzasadnieniem zostało wydanych jeszcze kilka innych orzeczeń.Odmienne natomiast stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16.III.1959 r. 3 CR 644/58, w którym - bez uzasadnienia - zostało wyrażone zapatrywanie, że "skutkom przedawnienia podlega na zasadzie art. 283 k.z. całe roszczenie, a nie - jak to jest w sprawach alimentacyjnych - poszczególne raty". Również w orzeczeniu z dnia 4.III.1964 r. I PR 31/64 Sąd Najwyższy twierdził, że "art. 282 pkt 2 k.z. nie ma zastosowania do rent z art. 161 § 2 i 3 oraz art. 162 § 2 i 3 k.z. Te świadczenia wchodzą bowiem w zakres obowiązku wynagrodzenia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (...) art. 283 k.z. (...). Art. 282 pkt 2 k.z. ustanawia zaś termin przedawnienia wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych, powstałych z mocy ustawy lub umów, jeżeli ustawa nie przewiduje innego terminu".Ten pogląd został szczegółowo uzasadniony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19.V.1964 r. II CR 636/63 w następujący sposób: "Tytułem do pobierania renty może być ustawa (jak np. w wypadku renty alimentacyjnej), umowa (art. 592 k.z.) lub orzeczenie sądowe. Przepisy art. 161 § 2 i 162 § 2 i 3 k.z. przewidują wprawdzie prawo poszkodowanego do renty jako formę wynagrodzenia określonego rodzaju szkód, jednakże decyzja o przyznaniu renty pozostawiona jest woli stron lub orzeczeniu sądowemu (art. 167, 164 i 161 § 3 k.z.). W szczególności sąd, jak również umowa może zamiast renty określić odszkodowanie jednorazową kwotą pieniężną (art. 164 k.z.). Powstanie po stronie odpowiedzialnej za szkodę skonkretyzowanego obowiązku płacenia renty następuje dopiero z chwilą bądź zawarcia umowy w przedmiocie odszkodowania, bądź uprawomocnienia się orzeczenia sądowego przyznającego poszkodowanemu rentę. Tak ustalony obowiązek płacenia renty podlega przepisom o rencie (art. 592 i nast. k.z. w związku z art. 597 k.z.) i również do takich tylko roszczeń rentowych ma zastosowanie przepis art. 282 pkt 2 k.z. Dopóki zaś nie nastąpi ustalenie w sposób wyżej wymieniony obowiązku płacenia renty, do wszelkich roszczeń o wynagrodzenie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym mają zastosowanie terminy przedawnienia przewidziane w art. 283 k.z."Pogląd ten jest zbieżny z wypowiedzią R. Longchampsʼa de Berier, który (Zobowiązania, wyd. 1948 r., str. 49) pisał między innymi: "Źródłem obowiązku płacenia renty może być umowa, testament, prawo rzeczowe, ustawa albo orzeczenie sędziowskie (...). Do rent sędziowskich należą renty przyznane poszkodowanemu za utratę zdolności do pracy zarobkowej i krewnym lub innym osobom bliskim za zabicie żywiciela, art. 161 i 162 k.z." Takie samo stanowisko, jednak również bez żadnego uzasadnienia, zajmuje Namitkiewicz (Kod. zob., wyd. 1949 r., str. 431).Trafny jest pogląd wyrażony w pierwszym z cytowanych tu orzeczeń Sądu Najwyższego.Zobowiązania powstają między innymi z czynów, a wśród nich także z czynów niedozwolonych. Na treść zobowiązania składa się uprawnienie wierzyciela i odpowiadający mu obowiązek dłużnika (w postaci świadczeń), który może być wyegzekwowany w drodze przymusu.Zgodnie z dyspozycją art. 161 § 2 k.z., jeżeli na skutek czynu niedozwolonego poszkodowany utracił w całości lub w części zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia w przyszłości, zobowiązany do odszkodowania powinien wypłacać poszkodowanemu rentę w wysokości odpowiadającej wyrządzonej szkodzie. W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, zobowiązany do odszkodowania powinien zgodnie z art. 162 § 2 k.z. wynagrodzić utracone korzyści osobom, do których utrzymania zmarły był obowiązany z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał, przez wypłacanie tym osobom renty. Mogą również żądać przyznania takiej renty krewni, powinowaci, wychowańcy i inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania (art. 162 § 3 k.z.).Przyznanie osobom uprawnionym renty na podstawie przepisów art. 161 § 2 i 3 oraz art. 162 § 2 i 3 k.z. jest konsekwencją wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym.Wobec tego że istnieje ścisły związek między wymienionymi roszczeniami rentowymi a innymi roszczeniami z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, należy przyjąć, że wszystkie wierzytelności powstające z tego tytułu, a wskutek tego również roszczenia o rentę, podlegają tym samym skutkom w zakresie przedawnienia. Przemawia za tym zarówno jednakowy charakter tych wierzytelności, jak i źródło ich powstania.Z tych względów uzasadniony jest pogląd, że do roszczeń o rentę z art. 161 § 2 i 3 oraz z art. 182 § 2 i 3 k.z. ma zastosowanie trzyletni albo dziesięcioletni termin przedawnienia z art. 283 k.z.Natomiast roszczenia o zaległe świadczenia okresowe tej renty przedawniają się z upływem lat 5 (art. 282 pkt 2 k.z.).W myśl art. 597 k.z. przepisy dotyczące umowy o rentę stosuje się, w braku odmiennych przepisów, również do wszelkich rent powstałych z innych tytułów niż umowne. Przez umowę o rentę jedna ze stron zobowiązuje się do oznaczonych świadczeń okresowych w pieniądzach lub innych rzeczach zamiennych na rzecz drugiej strony lub osoby trzeciej (art. 592 k.z.). Istotną cechą tej umowy jest okresowość świadczeń. Prawo do renty charakteryzuje się tym, że nie składa się ono z większej liczby samoistnych roszczeń, lecz stanowi jedno prawo do renty, z którego wypływają uprawnienia do pobierania poszczególnych świadczeń okresowych.Dlatego też należy odmiennie traktować - w świetle przepisów o przedawnieniu - roszczenia o rentę oparte na przepisach o czynach niedozwolonych, a odmiennie roszczenia o poszczególne świadczenia okresowe tej renty.Oczywiście gdy przedawni się prawo do renty, to tym samym przedawni się roszczenie o zaległe świadczenia okresowe. Argumentacja przedstawiona w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 4.III.1964 r. I PR 31/64 jest nieprzekonywająca, gdyż nie czyni tego niezbędnego rozróżnienia między prawem do renty w ogóle a prawem do poszczególnych rat tej renty.Art. 282 pkt 2 k.z. dotyczy wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych powstałych z mocy ustawy lub umów. Terminu w nim przewidzianego nie stosuje się tylko wówczas, gdy ustawa dla świadczeń okresowych przewiduje w konkretnym wypadku inny termin. Stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w wyżej cytowanym wyroku, że w sprawie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ustawa przewiduje "inny" termin przedawnienia dla tego rodzaju świadczeń, nie znajduje potwierdzenia w przepisach ustawy.Jasno reguluje tę kwestię kodeks cywilny, stanowiący w art. 118 in fine, że termin przedawnienia dla roszczeń o świadczenia okresowe wynosi lat trzy, chyba że przepis szczególny przewiduje termin krótszy. Obojętne jest przy tym, co jest źródłem zobowiązań okresowych.Gdy świadczenia okresowe zostały ustalone w sposób, o którym mowa w art. 125 § 1 k.c., to roszczenie o świadczenia należne w przyszłości ulegają również przedawnieniu 3-letniemu.Nie podważają trafności sentencji uchwały także argumenty przedstawione w orzeczeniu SN z dnia 19.V.1964 r. II CR 636/63. Założeniem rozważań musi być bowiem stan faktyczny, na podstawie którego poszkodowanemu przysługuje w stosunku do dłużnika roszczenie z mocy art. 161 § 2 i 3 albo art. 162 § 2 i 3 k.z. Roszczenie zaś to skonkretyzowane jest w postaci prawa do renty. Wyrok uwzględniający powództwo ma w takim wypadku charakter deklaratywny, nie stwarza bowiem niczego nowego, lecz stwierdza jedynie obowiązek prawny świadczenia. Źródłem więc obowiązku płacenia renty jest nie orzeczenie sądowe, ale ustawa i dlatego roszczenia o zaległe świadczenia okresowe tej renty ulegają na mocy art. 282 pkt 2 k.z. przedawnieniu 5-letniemu. Za zaległe zaś należy uważać te spośród świadczeń określonych w art. 282 pkt 2 k.z., które powinny być uiszczone, ale jeszcze nie zostały uiszczone. Nie jest natomiast niezbędne, aby odpowiednie świadczenia, co do swej zasady i wysokości, były już ustalone.Przedstawione wyżej rozważania o odrębnych terminach przedawnienia roszczeń o rentę oraz roszczeń o zaległe świadczenia okresowe tej renty nie utraciły aktualności także pod zarządem kodeksu cywilnego.