III CO 66/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniny S. o stwierdzenie nabycia spadku po Wojciechu P., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:"Czy spadkobierca, nieodpowiadający warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego oznaczonym w art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. (brak wymogu nieprzerwanej pracy), może dziedziczyć odnośne gospodarstwo rolne swojego rodzica z tytułu pracy w nim (wg punktu 3 tego przepisu), mimo że równocześnie pracuje też oddzielnie na podstawie umowy o pracę"postanowił udzielić odpowiedzi twierdzącej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 24.XI.1964 r., Nr Ns 486/64 Sąd Powiatowy w Wadowicach stwierdził: 1) że prawa do spadku po Wojciechu P. zmarłym dnia 10.XII.1963 r. w R. przypadają na podstawie ustawy jego dzieciom: Rudolfowi, Marcelemu, Karolowi i Tadeuszowi P. oraz Antoninie S. po 1/5 części; 2) prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po tymże Wojciechu P. na podstawie ustawy zachowują spośród jego dzieci: Rudolf i Marceli P. - po połowie.Wymienione postanowienie zaskarżyła rewizją Antonina S., która domaga się jego zmiany przez stwierdzenie, że zachowała ona również prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Wojciechu P.Sąd Wojewódzki w Krakowie rozpoznając rewizję Antoniny S., postanowieniem z dnia 23.IV.1965 r. nr III Cz 412/65 przekazał Sądowi Najwyższemu na zasadzie art. 388 k.p.c. z 1932 r. do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości następującej treści zagadnienie prawne:"Czy spadkobierca, nieodpowiadający warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego oznaczonym w artykule 1059 § 1 pkt 1 k.c. (brak wymogu nieprzerwanej pracy) może dziedziczyć odnośne gospodarstwo rolne swojego rodzica z tytułu pracy w nim (wg punktu 3 tego przepisu) mimo że równocześnie pracuje też oddzielnie na podstawie umowy o pracę".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis § 1 art. 1059 k.c. wymienia 5 grup dziedziców, którym przysługuje prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy. Z treści tego przepisu wynika, że spadkobierca ustawowy dziedziczy gospodarstwo rolne, jeżeli podpada choćby pod jedną z grup spadkobierców wymienionych w cytowanym wyżej przepisie. Nie ma więc przeszkód do przyjęcia, że spadkobiercy, którzy nie odpowiadają dyspozycji zawartej w pkt. 1 § 1 art. 1059 k.c., mogą dziedziczyć gospodarstwo, jeżeli odpowiadają przesłankom zawartym w jednym z dalszych punktów art. 1059 § 1 k.c. W szczególności nie ma ustawowych przeszkód do przyjęcia, że dzieci spadkodawcy, które nie odpowiadają wymogom zawartym w pkt. 1 § 1 art. 1059 k.c. mogą dziedziczyć gospodarstwo rolne na mocy pkt. 3 § 1 art. 1059 k.c., jeśli odpowiadają przesłankom zawartym w dyspozycji tego przepisu.Zestawiając pkt 1 § 1 art. 1059 k.c. z pkt 3 tegoż paragrafu należy dojść do wniosku, że pkt. 3 § 1 art. 1059 k.c. stwarza dla dzieci spadkodawcy dogodniejsze warunki dziedziczenia w porównaniu z pkt. 1 tegoż paragrafu. Według bowiem pkt. 1 § 1 art. 1059 dziecko spadkodawcy, chcąc dziedziczyć gospodarstwo rodne, musi bezpośrednio przed otwarciem spadku pracować w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku. Według zaś pkt. 3 wymienionego wyżej przepisu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wystarczy, aby dziecko spadkodawcy w chwili otwarcia spadku, bądź prowadziło indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracowało w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców. Pkt 3 § 1 art. 1059 k.c. nie uzależnia więc prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez dziecko spadkodawcy od pracy w gospodarstwie rolnym spadkowym, która powinna trwać nieprzerwanie co najmniej od roku przed otwarciem spadku, mimo to przepis ten nie pozbawia praktycznego znaczenia pkt 1 § 1 art. 1059 k.c. Ma to miejsce zwłaszcza przy dziale gospodarstwa rolnego.W myśl bowiem art. 1070 § 2 k.c. przy dziale gospodarstwa rolnego, przy braku zgody między spadkobiercami, Sąd przyzna gospodarstwo rolne przede wszystkim temu ze spadkobierców, który bezpośrednio przed działem spadku pracował w tym gospodarstwie co najmniej od roku. Spadkobierca podpadający pod dyspozycję pkt 1 § 1 art. 1059 k.c. jest uprzywilejowany przy dziale spadku w porównaniu z innymi spadkobiercami.Należy zwrócić uwagą na to, że przepis art. 1059 k.c. ma odpowiednie zastosowanie przy dziedziczeniu ustawowym małżonka i wnuków spadkodawcy (art. 1060 § 1 k.c.) oraz rodzeństwa spadkodawcy (art. 1062 § 1 k.c.).Dalsze zagadnienie, jakie Sąd Wojewódzki poruszył w postanowieniu z dnia 23.IV.1965 r. - Nr III Cz 412/63, to kwestia, czy spadkobierca, do którego ma zastosowanie pkt 3 § 1 art. 1059 k.c. może dziedziczyć gospodarstwo rolne, mimo że równocześnie pracuje też oddzielnie na podstawie umowy o pracę.Otóż w tej materii należy stwierdzić, że okoliczność, iż spadkobiercy, jakich wymienia pkt 3 § 1 art. 1059 k.c. są zatrudnieni gdzie indziej na podstawie umowy o pracę, nie wyłącza sama przez się tych spadkobierców od prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jak to wyżej wywiedziono, pkt 3 § 1 art. 1059 k.c. w przeciwieństwie do pkt. 1 tegoż artykułu nie wymaga od dzieci spadkodawcy, aby pracowały nieprzerwanie na gospodarstwie rolnym spadkowym od roku przed otwarciem spadku, a jedynie, by w chwili otwarcia spadku bądź prowadziły inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź pracowały w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców. W ostatnio wymienionym przypadku okoliczność, że spadkobierca był zatrudniony w chwili otwarcia spadku poza rolnictwem na podstawie umowy o pracę, nie może szkodzić jego prawu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli czas wolny od pracy poza rolnictwem poświęca pracy w gospodarstwie spadkowym, i pracą swoją przyczynił się do prowadzenia tego gospodarstwa.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 388 dawnego k.p.c. udzielił na wymienione wyżej pytanie prawne odpowiedzi pozytywnej.