III CO 44/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kolei Państwowych - Oddział Przewozów w K. przeciwko Janowi B. o 1 437,28 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Czy przepis § 2 art. 98 k.p.c. odnosi się tylko do pełnomocników, czy także do kierowników jednostek wymienionych w tym przepisie?"udzielił następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneOddział Przewozów Polskich Kolei Państwowych w K, działający przez swojego kierownika, domagał się zasądzenia od Jama B. kwoty 1 437,28 zł.Wyrokiem zaocznym z dnia 29 maja 1962 r. Sąd. Wojewódzki uwzględnił powództwo, zasądzając na rzecz powoda 65,50 tytułem kosztów procesu.W zażaleniu na postanowienie o kosztach procesu strona powodowa wnosi o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez zasądzenie wynagrodzenia adwokackiego, zarzucając naruszenie art. 98 § 2 k.p.c. oraz art. 4, 5 i 6 dekretu o zastępstwie władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych.Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. budzące poważne wątpliwości następujące pytanie prawne: "Czy przepis art. 98 § 2 k.p.c. odnosi się tylko do pełnomocników, czy także do kierowników jednostek wymienionych w tym przepisie?"Zdaniem Sądu Wojewódzkiego zachodzi wątpliwość, czy wymienione w cytowanym przepisie podmioty, działając przez swoich kierowników, nie prowadzą procesu osobiście, wtedy bowiem nie przysługiwałoby im wynagrodzenie przewidziane dla adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:U podstaw wątpliwości Sądu Wojewódzkiego leży wzgląd na zasadę równouprawnienia stron i zasadę słuszności oraz pogląd, że - w świetle art. 37 p.o.p.c. - gdy osoba prawna działa przez swój organ statutowy, to z punktu widzenia przepisów o kosztach procesu działa osobiście, nie korzysta przeto z zastępstwa i dlatego nie przysługuje jej zwrot kosztów zastępstwa.Pogląd ten znalazł wyraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1955 r. 4 CZ 219/55 i uzyskał aprobatę ze strony nauki (por. W. Siedlecki: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego, PiP 1957/12).Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 4 maja 1956 r. 4 CZ 80/56 (OSN 1957/II poz. 49), wyrażając zapatrywanie, że przewidziane w art. 98 § 2 k.p.c. zrównanie, co do zwrotu kosztów procesu z adwokatami dotyczy wszystkich osób, przez które działają wymienione w tym przepisie jednostki, zarówno zatem ich kierowników, jak i pełnomocników. W tym też kierunku poszła praktyka Sądu Najwyższego.Orzekający w niniejszej sprawie skład Sądu Najwyższego nie znajduje podstaw do odstąpienia od tej praktyki, podziela wyrażone w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 4 maja 1956 r. 4 CZ 80/56 (OSN 1957/II poz. 49) zapatrywanie i w uzupełnieniu przytoczonej w nim argumentacji podkreśla, co następuje:Aczkolwiek naczelne zasady procesu, jako przewodnie idee postępowania, powinny znajdować odzwierciedlenie we wszystkich poważniejszych instytucjach procesowych, to jednak z woli ustawodawcy mogą zachodzić odstępstwa od tej reguły. Tak np. art. 256 k.p.c. wskazuje na pewne odstępstwo od zasady prawdy obiektywnej.Trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki, iż przyjęta przez Sąd Najwyższy wykładnia art. 98 § 2 k.p.c. nie jest zgodna z zasadą równouprawnienia stron, ale trudno dopatrywać się wadliwości interpretacji tam, gdzie ustawodawca chciał świadomie uprzywilejować określony krąg osób. Tendencja ta występuje zresztą bardziej wyraźnie w odniesieniu do prokuratora, skoro w myśl art. 98 § 2 k.p.c. należą mu się koszty procesu od strony, ta ostatnia zaś nie może żądać zwrotu kosztów procesu spowodowanych wystąpieniem prokuratora (art. 107 k.p.c.).Sam wzgląd na zasadę równouprawnienia stron nie może więc usprawiedliwić zapatrywania Sądu Wojewódzkiego.Nie inaczej kształtuje się problem w odniesieniu do zasady słuszności. Podstawową zasadą unormowania zwrotu kosztów procesu jest to, że koszty te rzeczywiście zostały przez daną stronę poniesione. Na odmienne uregulowanie zagadnienia w stosunku do podmiotów wymienionych w art. 98 § 2 k.p.c. wskazuje fakt nierozciągnięcia zakresu przepisu na spółdzielnie i organizacje społeczne, choć względy słuszności przemawiałyby za jednakowym traktowaniem obu grup wymienionych podmiotów, zwłaszcza że obie należą do sektora uspołecznionego.Nie przekonywa również argument z art. 37 p.o.p.c. Wprawdzie działalność organu osoby prawnej jest zarazem działalnością samej osoby prawnej, ale argument ten miałby w niniejszej sprawie wtedy tylko rozstrzygające znaczenie, gdyby wyrażona w art. 37 p.o.p.c. zasada została przeniesiona na grunt prawa procesowego.