III CR 191/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: S. Kałamajski, S. Gross, Z. Wiszniewski (sprawozdawca), W. Bryl, J. Majorowicz, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii R. przeciwko Zakładom Nawozów Fosforowych w L. o zapłatę 170.000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 31 maja 1962 r.,zaskarżony wyrok w części dotyczącej kosztów zmienił w ten sposób, że:1)zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 1.172,20 zł (tysiąc sto siedemdziesiąt dwa złote i 20 groszy) tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu,2)nakazał ściągnąć tytułem kosztów sądowych od powódki kwotę 4.767,20 zł (cztery tysiące siedemset sześćdziesiąt siedem złotych i 20 groszy) z zasądzonego roszczenia, a od pozwanego kwotę 5.170,80 zł (pięć tysięcy sto siedemdziesiąt złotych i 80 groszy).Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 170.000 zł tytułem naprawienia szkód, jakie poniosła w swym gospodarstwie wskutek trujących dymów fabryki pozwanych Zakładów. Sąd Wojewódzki zwolnił powódkę od kosztów sądowych.W swym pierwszym wyroku Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo w całości. Sąd Najwyższy uchylił ów wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zasądzającej ponad 75.238,75 zł oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W wyniku ponownego rozpoznania Sąd Wojewódzki wyrokiem z 31.5.1962 r. zasądził na rzecz powódki kwotę 24.747 zł i koszty procesu w kwocie 3.025 zł, a nadto zarządził ściągnięcie od pozwanego kosztów sądowych w sumie 16.887 zł. Włożenie na pozwanego kosztów w całości uzasadnił Sąd Wojewódzki tym, że powódka uległa w procesie tylko w nieznacznej części.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego uprawomocnił się. Dnia 30.11.1962 r., a więc przed upływem terminu z art. 399 § 1 k.p.c., wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego PRL zaskarżająca wyrok Sądu Wojewódzkiego w części dotyczącej kosztów procesu i kosztów sądowych. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na zarzucie naruszenia art. 101 i 119 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Powódka żądała zasądzenia kwoty 170.000 zł, a jej żądanie zostało uwzględnione tylko do wysokości 99.985,75 zł (75.238,75 zł w pierwszym wyroku i 24.748 zł w drugim wyroku Sądu Wojewódzkiego). Skoro zatem żądanie powódki zostało uwzględnione tylko w niespełna 60% (ściśle 58,82%), to pogląd zaskarżonego wyroku, jakoby powódka uległa tylko w nieznacznej części swego żądania, narusza przepis art. 101 k.p.c. Część nie uwzględniona nie jest bynajmniej nieznaczna. Brak również innych przewidzianych w tym przepisie podstaw, które mogłyby uzasadnić włożenie na pozwanego obowiązku zwrócenia powódce wszystkich kosztów procesu. Zasądzenie należnego powódce odszkodowania nie zależało ani od wzajemnego obrachunku, ani od oceny sądu w rozumieniu art. 101 k.p.c., wynikało bowiem z dokonanych ustaleń faktycznych. Okoliczność, czy ustalenia dotyczące wysokości szkody dokonane zostają na podstawie bezpośrednich dowodów, czy też na podstawie domniemań faktycznych lub zasad doświadczenia naukowego (opinie biegłych specjalistów) albo na zasadzie art. 330 k.p.c. - jest z punktu widzenia art. 101 k.p.c. obojętna w tym znaczeniu, że w żadnym z tych wypadków wysokość zasądzonej sumy nie zależy od "oceny sądu" w rozumieniu tegoż przepisu.Nie zachodziła zatem podstawa do wkładania na pozwanego całości kosztów procesu oraz - w konsekwencji - całości kosztów sądowych, od uiszczenia których powódka była zwolniona (art. 119 § 2 k.p.c.), i o tyle zarzut rewizji nadzwyczajnej jest trafny.Sąd Najwyższy nie podziela jednak poglądu wypowiedzianego w rewizji nadzwyczajnej, jakoby w niniejszej sprawie należało koszty procesu znieść wzajemnie. Aczkolwiek okoliczność, że powództwo zostało uwzględnione tylko w niespełna 60%, mogłaby prima facie skłaniać do wzajemnego zniesienia kosztów procesu, to jednak decyzja, czy w takim wypadku koszty powinny być wzajemnie zniesione, czy też stosunkowo (ewentualnie po połowie) rozdzielone, powinna być zawsze oparta na słuszności. Wzajemne zniesienie kosztów procesu wtedy, gdy powództwo zostało uwzględnione mniej więcej w połowie, może być rażąco niesłuszne, jeżeli w danym wypadku znaczna była różnica w wysokości kosztów każdej ze stron. Realny wynik wzajemnego zniesienia kosztów procesu jest wówczas zupełnie inny niż wynik rozdzielenia tych kosztów po połowie. W niniejszej sprawie wzajemne zniesienie kosztów procesu miałoby ten wynik, że żadna ze stron nie otrzymałaby częściowego zwrotu swych kosztów procesu, a powódka (skoro na pozwanego nie zostałyby włożone koszty procesu w żadnej części) musiałaby - zgodnie z art. 119 § 3 k.p.c. - z zasądzonego jej roszczenia uiścić w całości koszty sądowe, od których była zwolniona, a więc nieomal 12.000 zł, w czym znaczną część stanowią wynagrodzenia kilku biegłych. Wynik taki byłby oczywiście niesłuszny. Koszty procesu należy w niniejszej sprawie rozdzielić stosunkowo między strony.Jak z obserwacji orzecznictwa sądowego wynika, orzeczenia co do częściowego zwrotu kosztów procesu w razie stosunkowego ich rozdzielenia (art. 101 k.p.c.) bywają często oparte na wadliwym sposobie obliczenia. Zdarza się mianowicie, że np. w razie włożenia na pozwanego ¾ kosztów procesu, "stosunkowe rozdzielenie" dokonywane bywa w ten sposób, iż sąd zasądza od pozwanego na rzecz powoda zwrot ¾ kosztów poniesionych przez powoda. Obliczenie takie jest błędne, gdyż pomija koszty procesu poniesione przez pozwanego i nie uwzględnia okoliczności, że w razie stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu roszczenie o częściowy zwrot kosztów procesu przysługuje nie tylko powodowi względem pozwanego, lecz także pozwanemu względem powoda, że zatem chodzi o obliczenie i zasądzenie różnicy. Obliczając więc ostateczny wynik stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu, należy w równym stopniu uwzględnić koszty poniesione przez powoda, jak i koszty poniesione przez pozwanego.Skoro więc w niniejszej sprawie powództwo zostało uwzględnione tylko częściowo i w przybliżeniu powódka wygrała proces w 60% a pozwany wygrał w 40% - to w wyniku rozdzielenia kosztów procesu w tym właśnie stosunku 60 : 40 pozwany powinien zwrócić powódce 60% kosztów procesu powódki, a powódka pozwanemu - 40% jego kosztów procesu, i dopiero różnica ulega zasądzeniu. Jest oczywiste, że identyczny wynik arytmetyczny uzyska się również w inny sposób, a mianowicie: sumując koszty procesu obu stron, dzieląc tę sumę według stosunku 60 : 40 i zasądzając na rzecz tej strony - której koszty były wyższe niż to, co na nią z powyższej relacji przypada - różnicę pomiędzy poniesionymi kosztami a tymi kosztami, jakie w wyniku zastosowania powyższej relacji zostają na nią włożone.Koszty procesu wynosiły w niniejszej sprawie: powódki - 3.025 zł (3.000 zł wynagrodzenia adwokata i 25 zł wydatków), a pozwanego - 7.468 zł (3.000 zł koszty zastępstwa i 4.468 zł należny wpis od rewizji). Przy zastosowaniu relacji 60 : 40 pozwany powinien zwrócić powódce 60% kwoty 3.025 zł, to jest 1.815 zł, a powódka powinna zwrócić pozwanemu 40% kwoty 7.468 zł, to jest 2.987,20 zł; ostatecznie więc powódka powinna zwrócić pozwanemu 1.172,20 zł. Ten sam wynik arytmetyczny uzyskuje się, jeżeli sumę obustronnych kosztów procesu (3.025 + 7.468 = 10.493 zł) podzieli się w stosunku 60% i 40%. Wówczas 60% kwoty 10.493 zł (to jest 6.295,80 zł) powinien ponieść pozwany, a 40% kwoty 10.493 zł (to jest 4.197,20 zł) powinna ponieść powódka. Skoro koszty pozwanego wynosiły 7.468 zł, to poniósł on je o 1.172,20 zł więcej, niż na niego według tej relacji przypada, a powódka poniosła je o 1.172,20 zł mniej, niż na nią przypada.Wkładając przeto na powódkę 40%, a na pozwanego 60% kosztów procesu, należy na rzecz pozwanego zasądzić od powódki tę właśnie kwotę tytułem zwrotu części kosztów procesu.Powódka była zwolniona od kosztów sądowych. Koszty te wynoszą 11.918 zł. Skoro koszty procesu zostają włożone w 60% na pozwanego, to należy również - zgodnie z art. 119 § 2 k.p.c. - ściągnąć od niego 60% kwoty 11.918 zł, to jest 7.150,80 zł. Skoro zaś pozwany uiścił tytułem wpisu od rewizji 6.448 zł, a więc o 1.980 zł za dużo, to należy mu tę kwotę 1.980 zł zaliczyć jako wpłatę na poczet powyższej należności; pozostaje wówczas do ściągnięcia od pozwanego reszta w wysokości 5.170,80 zł. Pozostałe zaś koszty nie uiszczone przez powódkę (11.918 - 7.150,80 = 4.767,20) należy - zgodnie z art. 119 § 3 k.p.c. - ściągnąć od powódki z zasądzonego jej roszczenia.W ten zatem sposób należało zmienić zaskarżony wyrok.