III CR 195/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz, Sędziowie: W. Bryl, R. Czarnecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Julii K. i Reginy K. przeciwko Halinie K. i Wandzie K. o ustanowienie służebności drogi koniecznej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 12 marca 1962 r.,zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Puławach z 20 czerwca 1961 r. Nr 308/60 uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Puławach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczynie Julia K. i Regina K. w sprawie wszczętej w 1960 r. domagają się ustanowienia służebności drogi koniecznej za odszkodowaniem na rzecz ich nieruchomości przez nieruchomość Haliny K. i Wandy K. W uzasadnieniu tego żądania podnoszą, że należący do nich grunt orny nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, gdyż od północy i wschodu dostęp ten jest wyłączony, a od południa grunt wnioskodawczyń przylega do drogi w wąwozie, jednakże zjazd do tej drogi jest niemożliwy ze względu na znaczną głębokość wąwozu. Odpowiedni dostęp do drogi publicznej znajduje się zatem jedynie od zachodu, tj. przez nieruchomość Haliny K. i Wandy K.Sąd Powiatowy wniosek oddalił na tej podstawie, że chociaż obecnie dostęp z gruntu do drogi w wąwozie jest niemożliwy, to jednak wnioskodawczynie mogą go urządzić przez wykonanie wykopu kosztem zaledwie 2.000 zł.Sąd Wojewódzki postanowieniem z 12.III.1962 r. rewizji wnioskodawczyń nie uwzględnił.Od tego ostatniego orzeczenia Minister Sprawiedliwości złożył rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z twierdzeń i z zaświadczenia znajdującego się w aktach sprawy wynikałoby, że zarówno nieruchomość, która nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, jak i nieruchomość, przez którą droga mogłaby prowadzić, stanowią przedmiot różnych spadków, przy czym wnioskodawczynie i uczestniczki są spadkobiercami przed działami spadków.Gdyby sprawa toczyła się w trybie spornym, to wnioskodawczyniom przysługiwałaby legitymacja czynna. W myśl bowiem art. 59 pr. spadk. do stosunków prawnych między spadkobiercami przed działem spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności, a wśród nich art. 89 pr. rzecz., który uprawnia każdego współwłaściciela do podejmowania czynności zmierzających do zachowania wspólnego prawa wszystkich współwłaścicieli. Ale art. 89 pr. rzecz. dotyczy tylko legitymacji czynnej, wobec czego - w braku podobnej normy - legitymowani biernie musieliby być wszyscy spadkobiercy nieruchomości, przez którą droga miałaby prowadzić.Sprawa jednak toczy się w postępowaniu niespornym (art. 19-20 post. rzecz.). W postępowaniu niespornym o ustanowienie służebności drogowej uprawnienie wnioskodawcy do wystąpienia z żądaniem (art. 2 § 1 k.p.n.) może kształtować się - i w sprawie niniejszej kształtuje się - tak samo jak legitymacja czynna w procesie. Natomiast krąg osób zainteresowanych (art. 13 § 1 i 2 k.p.n.) jest o tyle szerszy od osób legitymowanych biernie w procesie, że obejmuje każdego, kogo wynik postępowania choćby zaledwie dotyka. W sprawie niniejszej do tego kręgu należą zatem nie tylko wszyscy spadkobiercy nieruchomości, przez którą droga miałaby prowadzić, ale także wszyscy spadkobiercy nieruchomości nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Dlatego Sąd Powiatowy, nie wzywając do wzięcia udziału w sprawie zainteresowanych nie będących uczestnikami, dopuścił się istotnego naruszenia art. 13 § 2 k.p.n.Z twierdzeń "co do skasowania przejazdu w 1957 r." (a następnie z licznych pism złożonych w postępowaniu rewizyjnym) wynikałoby, że zwłaszcza między Julią K. a Haliną K. toczyły się już pewne sprawy. Nie dałoby się więc wykluczyć tego, że z zebranego w nich materiału dowodowego, a także z oświadczeń i orzeczeń nie płyną żadne wnioski istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Sąd Powiatowy, nie żądając stosownych wyjaśnień, a następnie nie zwracając się o akta, o których mowa, dopuścił się z kolei naruszenia art. 26 § 1 k.p.n.Co się zaś tyczy przesłanek stosowania art. 33 § 1 pr. rzecz., to - według tego przepisu - do ustanowienia służebności drogowej może dojść wtedy, gdy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Jeżeli nieruchomość ma taki dostęp, lecz nie jest on odpowiedni, to powstaje kwestia, czy rzeczą właściciela tej nieruchomości jest wykonać urządzenie (w sprawie niniejszej: wykop) czyniące dostęp odpowiednim, czy też należy ustanowić za wynagrodzeniem potrzebną służebność drogową przez nieruchomość sąsiednią.Otóż istota treści własności i jej wykonywania, a także kolejna dyspozycja art. 33 § 1 pr. rzecz., zalecająca najmniejsze obciążenie nieruchomości, przez którą droga miałaby prowadzić, uzasadnia stanowisko, że w zasadzie rzeczą właściciela nieruchomości nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej jest wykonanie na własny koszt urządzenia czyniącego ten dostęp odpowiednim i w ten sposób zaspokojenie potrzeb swojej nieruchomości.Przytoczone stanowisko wynika z uwzględnienia interesów ogólnych, ustanowienie bowiem służebności drogowej zmniejsza produkcyjność nieruchomości, przez którą droga prowadzi. Toteż gdyby suma kosztów wykonania wspomnianego urządzenia, kosztów jego utrzymania w należytym stanie oraz wartość uszczuplenia plonów wskutek zmniejszenia powierzchni gruntu o obszar przeznaczony na urządzenie były - obliczone przez okres kilkuletni - równe, a nawet większe od wartości uszczuplenia plonów nieruchomości, przez którą droga miałaby prowadzić, wskutek zmniejszenia powierzchni gruntu o obszar drogi - również obliczona przez ten sam okres kilkuletni - to art. 33 § 1 pr. rzecz. nie uzasadniałby ustanowienia służebności drogowej. Gdyby jednak suma wspomnianych kosztów oraz wartość uszczuplenia plonów nieruchomości, nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, były znacznie wyższe od wartości uszczuplenia plonów nieruchomości, przez którą droga ma prowadzić, to w imię wyżej wspomnianego interesu ogólnego zadanie ustanowienia (za wynagrodzeniem) potrzebnej służebności drogowej byłoby usprawiedliwione.W przedstawionej wyżej sytuacji zebranie i zestawienie danych niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy wymagało wiadomości specjalnych. Wprawdzie Sąd Powiatowy przeprowadził dowód z opinii biegłego, lecz w uzasadnieniu nawet o nim nie wspomniał. W żadnym zaś razie okoliczność, że złożona opinia była niewystarczająca (a nawet częściowo niezrozumiała), nie uzasadniała rozstrzygnięcia sprawy bez tego dowodu. Należało zatem bądź zażądać dodatkowej opinii od tego samego biegłego, bądź też zwrócić się do innego biegłego i na podstawie tak uzupełnionego materiału dowodowego dokonać niezbędnych ustaleń. Postępując inaczej, Sąd Powiatowy dopuścił się z kolei obrazy art. 4 k.p.n. w związku z art. 299 i 232 § 1 k.p.c.Wreszcie skoro w sprawie chodzi o należyte wykorzystanie użytków rolnych, do czego Państwo przywiązuje szczególną wagę, to uchybienia, o których mowa, prowadzą także do naruszenia interesu Państwa Ludowego.W tych warunkach Sąd Wojewódzki powinien był uchylić postanowienie Sądu Powiatowego, a ponieważ tego nie uczynił obydwa orzeczenia nie mogą być utrzymane w mocy.