III CR 177/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski. Sędziowie: M. Grudziński, B. Łubkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława B. i Skarbu Państwa (Prez. Pow. Rady Nar. w K.) o wpis własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu z dnia 24 maja 1962 r.,zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił rewizję Stanisława B. od postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 5 grudnia 1961 r. sygn. Dz. Kw. 1771/61; zmienił natomiast postanowienie tego Sądu Powiatowego z dnia 8 grudnia 1961 r. sygn. Dz. Kw. 1430/59 i oddalił wniosek Stanisława B. o przepisanie na jego rzecz tytułu własności nieruchomości Swiba-Dwór wyk. L. 1.Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 16 czerwca 1939 r., wnioskodawca Stanisław B. nabył od firmy Antoni Sz. prawa z prawomocnego postanowienia b. Sądu Grodzkiego w Kępnie z dnia 25 lutego 1939 r. o przybiciu nieruchomości Swiba-Dwór wyk. L.1. Prawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 22 maja 1959 r. nieruchomość ta została mu przysądzona. Opierając się na tym postanowieniu, wnioskodawca B. we wniosku złożonym w Sądzie Powiatowym w Kępnie w dniu 24 sierpnia 1959 r. domagał się wpisania go w księdze wieczystej jako właściciela przysądzonej nieruchomości.W dniu 2 grudnia 1961 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. złożyło do Sądu Powiatowego w Kępnie wniosek o wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości Swiba-Dwór wyk. L.1., w powołaniu się na postanowienie Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 14 maja 1960 r., w którym stwierdzono, że Skarb Państwa nabył własność tej nieruchomości z dniem 1 stycznia 1956 r. na podstawie art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.Sąd Powiatowy w Kępnie postanowieniem z dnia 5 grudnia 1961 r. wpisał Skarb Państwa jako właściciela nieruchomości Swiba-Dwór wyk. L.1, a postanowieniem z dnia 8 grudnia 1961 r. umorzył postępowanie z wniosku Stanisława B. Na skutek rewizji wnioskodawcy B. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 24 maja 1962 r. zmienił oba postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 5 i 8 grudnia 1961 r. w ten sposób, że zarządził wykreślenie Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości, natomiast wpisanie jako właściciela wnioskodawcy B. oraz jednocześnie oddalił wniosek Skarbu Państwa o wpisanie go jako właściciela nieruchomości.Sąd Wojewódzki uznał, że Sąd Powiatowy w zaskarżonych postanowieniach naruszył zasadę kolejności wpisów według chwili złożenia wniosków o ich dokonanie, gdyż rozstrzygnął najpierw późniejszy wniosek Skarbu Państwa zamiast wcześniejszego wniosku B. Przy prawidłowym dokonaniu wpisów należało - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - najpierw dokonać wpisu z wniosku B., skoro dostateczną podstawą do tej czynności było prawomocne postanowienie o przysądzeniu własności. Poza tym Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że Sąd Powiatowy w postępowaniu wieczysto-księgowym nie mógł definitywnie oceniać merytorycznie znaczenia i mocy sprzecznych orzeczeń w sprawie nabycia własności przez wnioskodawcę B. i Skarb Państwa i z tej przyczyny powinien był ocenić wnioski według zasady ich kolejności, a więc wcześniejszy załatwić pozytywnie, natomiast odmówić uwzględnienia wniosku późniejszego, niezależnie od tego, że w wyniku takiego załatwienia wniosków treść księgi wieczystej mogłaby się stać niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym. W postępowaniu hipotecznym nie da się tego przesądzić, a ewentualna niezgodność mogłaby być usunięta dopiero na zasadzie art. 23 pr. rzecz, w drodze odrębnego procesu.Powyższe postanowienie Sądu Wojewódzkiego z powodu naruszenia art. 386 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. oraz art. 45 prawa o księgach wieczystych zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i oddalenia rewizji wnioskodawcy B. od postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 5 grudnia 1961 r. sygn. Dz. Kw. 1771/61 oraz o zmianę postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 8 grudnia 1961 r. sygn. Dz. Kw. 1430/59 przez oddalenie wniosku B. o przepisanie na jego rzecz tytułu własności.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że sąd prowadzący księgi wieczyste, rozpoznając wniosek o wpis do księgi wieczystej, powinien ograniczyć się do badania treści wniosku i dołączonych doń dokumentów jedynie pod względem formalnoprawnym.Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 45 prawa o księgach wieczystych czynność materialna stanowiąca podstawę wpisu powinna być badana przez sąd nie tylko pod względem formalnoprawnym, lecz także pod wzglądem jej skuteczności materialnej. Wynika to zwłaszcza z treści zdania drugiego tego przepisu, według którego podstawę do wydania postanowienia odmawiającego dokonanie wpisu mogą stanowić okoliczności, które doszły do wiadomości Sądu w inny sposób niż przy badaniu treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów bądź które wynikają z treści księgi wieczystej lub są powszechnie znane. Sąd prowadzący księgi wieczyste w granicach art. 241, 242 § 1 k.p.c. ocenia, czy okoliczności te mają dla wpisu istotne znaczenie i jaką mają moc dowodową. Jeżeli więc z treści innego wniosku i dołączonych do tego wniosku dokumentów Sąd poweźmie wiadomość uzasadniającą odmowę dokonania wpisu z wniosku rozpoznawanego, to powinien wydać postanowienie odmawiające dokonania wpisu.Sąd Powiatowy w Kępnie, ustaliwszy na podstawie wniosku Skarbu Państwa z dnia 2.XII.1961 r. i dołączonego do niego wypisu prawomocnego postanowienia tego Sądu z dnia 14.V.1960 r., że własność nieruchomości na skutek przemilczenia z art. 34 dekretu o maj. op. i poniem. przeszła na własność Skarbu Państwa, prawidłowo na podstawie art. 45 zd. 2 prawa o księgach wieczystych odmówił dokonania wpisu wnioskodawcy B.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że sąd prowadzący księgi wieczyste nie może badać kwestii materialnych i z tej przyczyny powinien kierować się wyłącznie kolejnością złożenia wniosków, jest również sprzeczny z art. 22 pr. o ks. wiecz. W myśl bowiem tego przepisu Sąd jest zobowiązany do usunięcia na wniosek osoby zainteresowanej niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie dokumentu wykazującego tę niezgodność. Taką zaś niezgodność można ustalić tylko za pomocą zbadania materialnej podstawy wpisu. Gdyby nawet uznać trafność poglądu Sądu Wojewódzkiego co do związania Sądu kolejnością wniosków, to wówczas Sąd powinien był załatwić wpierw wniosek B. i wpisać go do księgi wieczystej jako właściciela, a następnie, po rozpoznaniu wniosku Skarbu Państwa, wpisać Skarb Państwa jako właściciela do księgi wieczystej po uprzednim wykreśleniu B. Tego rodzaju formalnego załatwienia wniosku nie można uznać za prawidłowy.Wbrew twierdzeniom wnioskodawcy B., nie może on powoływać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, wprowadzona w art. 20 i 21 pr. rzecz., osłania tego, na czyją rzecz osoba uprawniona według treści księgi wieczystej dokonywa rozporządzenia wpisanym prawem. Nie są więc, między innymi, objęte zakresem rękojmi takie wypadki, jak nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie czy przemilczenie, jak również nabycie nieruchomości w trybie egzekucyjnej sprzedaży. Ponadto zasada wiary publicznej ksiąg wieczystych doznaje ograniczenia w razie kolizji praw nabywcy nieruchomości z prawami osoby, która nabyła własność tej nieruchomości przez zasiedzenie. W takim wypadku, zgodnie z art. 47 pr. rzecz., w stosunku do tej osoby nabywca może powoływać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych tylko wtedy, gdy przed upływem roku od daty umowy przenoszącej na niego własność nieruchomości zażądał oddania mu posiadania.Trafny jest zarzut skarżącego, że na skutek postanowienia stwierdzającego nabycie przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia własności nieruchomości postanowienie o przysądzeniu tej nieruchomości B. zostało pozbawione skutków prawnych. Wprawdzie w myśl art. 742 k.p.c. dopiero postanowienie o przysądzeniu własności stanowi w postępowaniu egzekucyjnym o przejściu na nabywcę własności nieruchomości i jest tytułem do wpisu prawa własności w księdze wieczystej oraz tytułem egzekucyjnym do wprowadzenia go w posiadanie nieruchomości, jednakże przysądzenie własności ma moc wsteczną i działa od dnia ogłoszenia lub doręczenia nabywcy postanowienia o przybiciu. Z mocy bowiem art. 729 § 1 k.p.c. akt przybicia decyduje o chwili, w której własność nieruchomości przechodzi na nabywcę.W tym stanie rzeczy S. B. stał się właścicielem nieruchomości od dnia ogłoszenia lub doręczenia postanowienia o przybiciu bądź też od dnia przejścia praw do firmy Antoni Sz., to znaczy od dnia 16.VI.1939 r., a więc wcześniej niż Skarb Państwa, który własność tej nieruchomości uzyskał na podstawie postanowienia stwierdzającego zasiedzenie z dniem 1.I.1956 r. Skoro nabycie własności nieruchomości przez Skarb Państwa w drodze przemilczenia z art. 24 dekretu o maj. op. i poniem. jest nabyciem pierwotnym, to w stosunku do takiej nieruchomości wygasły prawa nabyte przez przybicie przed rozpoczęciem biegu tego przemilczenia. Wydanie przez Sąd postanowienia o przysądzeniu własności po upływie terminu przemilczenia nie może naruszać nabytego przez przemilczenie prawa własności Skarbu Państwa. Należy nadto podkreślić, że postanowienie stwierdzające nabycie przez Skarb Państwa własności nieruchomości zostało wydane w postępowaniu niespornym, w którym powód brał udział, że zatem moc jego działa erga omnes.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 386, 396 i 398 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. uwzględnił rewizję nadzwyczajną Ministra Sprawiedliwości.