II K 46/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Matysiak.Sędziowie: J. Dorsz (sprawozdawca), W. Krzyżan.Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Katarzyny B. oskarżonej z art. 2 i 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) i art. 7 dekretu z dnia 1 marca 1946 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 99), po rozpoznaniu założonych przez prokuratora i oskarżoną rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 6 listopada 1962 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3 i 388 k.p.k. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania (...).Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 6 listopada 1962 r. oskarżona Katarzyna B. została skazana:I. z mocy art. 286 § 1 k.k. na 4 lata i 6 miesięcy więzienia za to, że w okresie od 1958 roku do 22 września 1959 r. w Ł., jako kierownik sklepu nr 466 MHD Artykułami Odzieżowymi, przekroczyła zakres swych uprawnień lub nie dopełniła obowiązków służbowych przez to, że:a) sprowadzała do sklepu nadmierne ilości towaru,b) nie zamykała magazynu przysklepowego, przez co personel sklepu miał dostęp do towaru magazynowego,c) nie zawsze na bieżąco obciążała stoiska wydanym towarem,d) przeprowadzała na stoiskach w magazynie tak zwane przymiarki, ukrywając przed dyrekcją stwierdzone niedobory bądź nadwyżki,e) nie przestrzegała zasady, aby sklep był komisyjnie zamykany i otwierany, w wyniku czego doprowadziła do ogólnego chaosu, a w konsekwencji do powstania niedoboru w wysokości 385.601,25 złotych;II. z mocy art. 286 § 2 k.k. na 2 lata więzienia z utratą praw na okres 2 lat za to, że w czasie od dnia 6 maja 1959 r. do dnia 22 września 1959 r. w Ł., jako kierownik sklepu Nr 466 MHD Artykułami Przemysłowymi, w zamiarze osiągnięcia korzyści majątkowej, podwyższyła ceny na ogólną sumę 78.873,50 złotych, przez co działała na szkodę wymienionego przedsiębiorstwa i nabywców;III. z mocy art. 7 dekretu z dnia 1.III.1946 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 99) na 8 miesięcy więzienia i 10.000 zł grzywny za to, że jesienią 1959 r. w W. weszła w porozumienie z nie ustaloną osobą, za pośrednictwem której wywiozła za granicę, nie posiadając zezwolenia, obrazy: "Pejzaż zimowy" i "Krajobraz holenderski", będące dziełami sztuki o wartości muzealnej, wiedząc o tym, że wywóz poza granice Państwa Polskiego tego rodzaju dzieł jest zakazany;IV. z mocy art. 31 k.k. na łączną karę 6 lat więzienia i 10.000 zł grzywny z utratą praw na okres lat dwóch.Tymże wyrokiem zasądzono od oskarżonej na rzecz MHD Artykułami Odzieżowymi w Ł. 385.601 zł tytułem powództwa cywilnego.Od powyższego wyroku założyli rewizje prokurator i oskarżona.I. Rewizja prokuratora, wnosząc o:1) uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej skazania oskarżonej z art. 286 § 1 k.k. i 2) skazanie jej - zgodnie z zarzutem aktu oskarżenia opisanym w pkt I - na podstawie art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11),zarzuca błędną ocenę okoliczności faktycznych, stanowiących podstawę wyroku, przez bezzasadne uznanie, że ujawnione w toku przewodu sądowego dowody są niewystarczające do przypisania oskarżonej czynu wymienionego w pkt 1 aktu oskarżenia, a mianowicie tego, że jako kierowniczka sklepu przywłaszczyła sobie 385.601,25 zł.Zdaniem rewizji wyrok skazujący jest słuszny jedynie w zakresie skazania oskarżonej za czyny opisane w pkt II i III aktu oskarżenia, natomiast bezzasadnie Sąd Wojewódzki w czynie wymienionym w pkt I tegoż aktu oskarżenia dopatrzył się tylko znamion przestępstwa z art. 286 § 1 k.k., jakkolwiek w świetle dowodów w sprawie można było przyjąć, że oskarżona dopuściła się zagarnięcia wymienionej w tym punkcie aktu oskarżenia sumy pieniężnej.W szczególności za winą oskarżonej w tym względzie przemawiają zeznania ekspedientek stwierdzających, że magazyn był zawsze zamykany, wobec czego nie miały one swobodnego dostępu do sklepu, że oskarżona przychodziła do sklepu przed ekspedientkami, że wtedy przygotowywała się do wyjazdu z Polski, że lokowała pieniądze w kosztownych przedmiotach i że ukrywała swoje przygotowania do nielegalnego przekroczenia granicy.II. Rewizja oskarżonej Katarzyny B., wnosząc o:1) uchylenie zaskarżonego wyroku (także co do powództwa cywilnego) i 2) przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania lub 3) o utrzymanie w mocy tego wyroku w części skazującej z art. 286 k.k. za czyny opisane w pkt I sentencji wyroku i w pkt II aktu oskarżenia oraz 4) umorzenie postępowania co do zarzutu opisanego w pkt III aktu oskarżenia,zarzuca przeprowadzenie rozprawy poprzedzającej wyrok pod nieobecność oskarżonej z naruszeniem art. 286 k.p.k., jak również z naruszeniem praw oskarżonej wynikających między innymi z art. 266, 297, 315 i 317 k.p.k. oraz obrazę art. 287 k.p.k. przez błędne jego zastosowanie.Nadto rewizja zarzuca:a) obrazę art. 392 k.p.k. przez nieuwzględnienie postulatów wynikających z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego, zwłaszcza w części dotyczącej rozliczenia sklepu za cały okres pracy oskarżonego B. oraz rozliczenia stoisk,b) obrazę art. 286 § 2 k.k. oraz art. 36 k.k. przez skazanie oskarżonej za jeden czyn ciągły z dwu przepisów oraz przez skazanie jej z art. 286 § 2 k.k. pomimo braku znamion przestępstwa z tego przepisu;c) obrazę art. 7 dekretu z dnia 1 marca 1946 r. w związku z § 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 14 stycznia 1947 r. o obowiązku rejestracji dzieł sztuki (Dz. U. Nr 34, poz. 155), zwłaszcza przez błędną interpretację użytego w rozporządzeniu pojęcia "Empire";d) obrazę art. 332 k.p.k. oraz art. 150 k.z. przez zasądzenie powództwa cywilnego w wysokości braków wyliczonych przez biegłego pomimo faktu, że opinia biegłego, budząca poważne wątpliwości Sądu Najwyższego, w istocie swej nie została poprawiona ani uzupełniona, a ponadto ujawniono takie okoliczności bezsporne, jak szczupłość pomieszczeń, pobieranie towarów z magazynu bezpośrednio przez ekspedientki oraz podpisanie przez te ostatnie zobowiązania o wspólnej odpowiedzialności, co powinno wpłynąć na zmniejszenie zasądzonego odszkodowania w myśl art. 158 k.k.Według rewizji zamiana gatunków towarów jest wątpliwa, przy czym brak podstaw do przypisania oskarżonej celowego podwyższenia cen, by osiągnąć korzyść materialną. Również przypisanie oskarżonej usiłowania wywiezienia za granicę obrazów polega na zwykłym nieporozumieniu i błędnej interpretacji przez Sąd Wojewódzki odpowiednich przepisów, mianowicie rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 14 stycznia 1947 r. Poza tym rewizja podkreśla, że jeżeli chodzi o uzupełniającą opinię biegłych księgowych, to nie może ulegać wątpliwości, że nie wykonali oni zadań wskazanych im w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego. Wydaje się, że decydującym błędem było tu powierzenie tej opinii temu samemu biegłemu z przydaniem mu jedynie do pomocy znacznie młodszego wiekiem drugiego biegłego, który nie wykazał żadnej samodzielności, i w rezultacie uzupełniająca opinia tych biegłych jest długim elaboratem, w którym jedynie polemizuje się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego i przy pomocy formalnych argumentów broni swej poprzedniej opinii.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Co do rewizji oskarżonej Katarzyny B.Jak widać z protokołu rozprawy sądowej z dnia 6 listopada 1962 r., oskarżona Katarzyna B. nie stawiła się. Stawili się tylko jej obrońca oraz dwaj biegli. Sąd Wojewódzki pomimo sprzeciwu obrońcy oskarżonej, który wnosił o przerwanie rozprawy i zbadanie oskarżonej przez biegłych psychiatrów, postanowił rozpoznać sprawę w jej nieobecności. Wydając powyższe postanowienie Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że skoro oskarżona, będąc zaaresztowana w tej sprawie, odmówiła przybycia do Sądu na dalszy ciąg rozprawy, w sprawie zaś składała już wyczerpujące wyjaśnienia i jej obecność na rozprawie nie jest konieczna, to zgodnie z art. 287 k.p.k. nie było przeszkód do rozpoznania sprawy pod jej nieobecność. Z powyższego protokołu widać, że przeprowadzono wówczas dowody z przesłuchania dwóch biegłych z dziedziny księgowości oraz zaliczono do materiału dowodowego 41 dokumentów, po czym po zamknięciu przewodu sądowego i po wysłuchaniu głosów prokuratora i obrońcy oskarżonej ogłoszono po naradzie wyrok.Z urzędowych notatek widać, że powodem niedoprowadzenia oskarżonej na rozprawę w dniu 6 listopada 1962 r. było to, iż oskarżona nie chciała wstać z łóżka i wyjść z celi, co zostało ustalone w rozmowie telefonicznej z więzieniem Nr 1 w Ł. oraz na podstawie oświadczeń strażnika więziennego. Powyższe postanowienie Sądu Wojewódzkiego co do kontynuowania w dniu 6 listopada 1962 r. przerwanej rozprawy pod nieobecność oskarżonej było wadliwe, a powołanie się na przepis art. 287 k.p.k. błędne. Jak wynika z brzmienia przepisu art. 287 k.p.k., ma on zastosowanie jedynie do oskarżonego przebywającego na wolności i jako przepis wyjątkowy nie może być rozszerzająco interpretowany. Jeżeli więc oskarżony pozostaje na wolności, jest obowiązany stawić się na każde wezwanie sądu i można go nawet sprowadzić przymusowo w razie nie usprawiedliwionego niestawiennictwa (art. 75 k.p.k.). W myśl art. 262 § 1 k.p.k. oskarżonego osadzonego tymczasowo w areszcie w siedzibie sądu (a w danym wypadku miało to miejsce) sprowadza się w każdym razie na rozprawę główną. Skoro w myśl przepisu art. 261 § 2 k.p.k. w sprawie niniejszej obecność oskarżonej była obowiązkowa, to przeprowadzenie rozprawy głównej w nieobecności oskarżonej było niedopuszczalne, oskarżony bowiem w takich wypadkach - nawet wbrew jego woli - musi być bezwzględnie doprowadzony z aresztu do sądu. Jest rzeczą oczywistą, że nie można uzależniać biegu sprawy od zachowania się oskarżonego, który pod różnymi pretekstami mógłby nie tylko przeciągać w nieskończoność sprawę, ale wręcz uniemożliwić jej zakończenie zgodnie z przepisami k.p.k.W tym stanie rzeczy, wobec tego że obecność pozbawionej wolności oskarżonej Katarzyny B. na rozprawie sądowej była obowiązkowa, przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego i ogłoszenie wyroku w jej nieobecności stanowiło bezwzględną przyczynę uchylenia wyroku.Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, jak to słusznie akcentuje rewizja, że Sąd Wojewódzki nie ustosunkował się w pełni do wskazówek Sądu Najwyższego co do przeprowadzenia ekspertyzy buchalteryjnej z udziałem innych biegłych księgowych w sprawie należytego rozliczenia i ustalenia wysokości wyrządzonych przez oskarżonego szkód. Oskarżona w toku rozprawy kwestionowała tę ekspertyzę i skoro wydana opinia biegłych budziła wątpliwości Sądu Najwyższego i może je budzić w dalszym ciągu (gdyż w istocie nie została ona ani uzupełniona, ani poprawiona, zawiera zaś w pełnym zakresie polemikę ze stanowiskiem Sądu Najwyższego), to rzeczą Sądu Wojewódzkiego przy ponownym rozpoznaniu sprawy będzie dokładne ustalenie z udziałem innych biegłych wysokości szkód wyrządzonych działaniem oskarżonej.Już z powyższych powodów zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku, co spowodowało, że rozważenie pozostałych zarzutów rewizji oskarżonej, jak również rewizji prokuratora stało się bądź zbędne, bądź bezprzedmiotowe.