I CR 223/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia, W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: M. Grudziński, J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa (Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej - Skarbowy Urząd Komorniczy, Wydział Finansowy w P.) o utworzenie księgi wieczystej i wpis hipoteki przymusowej, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu w trybie art. 388 k.p.c.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSkarbowy Urząd Komorniczy Wydziału Finansowego Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w P., działając na podstawie art. 183 dekretu o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. z 1947 r. Nr 21, poz. 84), wniósł o:1) utworzenie księgi wieczystej dla części nieruchomości stanowiącej własność Archidiecezji P. - Katedry P. w P. przy ul. (...) nr 2, nr KW "Ś" tom 10, karta (...) obejmującej działki 329/33 o ogólnej powierzchni 1.070 m2, położonej w P. przy ul. F. 5;2) wpisanie w dziale IV nowo utworzonej księgi wieczystej hipoteki przymusowej na sumę 970.962,52 zł (słownie: dziewięćset siedemdziesiąt tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt dwa 52/100) z tytułu zaległego podatku dochodowego wymienionego w załączonym tytule wykonawczym (wykazie zaległości).Sąd Powiatowy dla m. Poznania postanowieniem z dnia 19.X.1961 r. nr akt P. "Ś" 22934 KW 4845/61 uwzględnił powyższy wniosek.Postanowienie powyższe zaskarżyła Kapituła Metropolitarna w P., wywodząc w rewizji, że podział nieruchomości i utworzenie nowych ksiąg na wniosek Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej są niedopuszczalne, albowiem w myśl art. 11 ustawy z dnia 22.V.1958 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 138) żądanie takie ma charakter osobisty i nie podlega zajęciu, zwłaszcza że z wnioskiem tym połączona jest utrata 33% powierzchni danej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Właściciel nieruchomości nie zgadza się na podział nieruchomości, gdyż podział taki jest niepotrzebny, a ponadto społecznie szkodliwy, chodzi tu bowiem o całość posesji, która uznana jest za zabytek, a więc podlega ochronie i bez zgody władz konserwatorskich nie może być dzielona.Ponadto w piśmie swym z dn. 20.II.1963 r. Kapituła Metropolitarna zarzuciła, że tytuł władzy finansowej jest nieścisły i nie sprecyzowany, gdyż wymienia Archidiecezję P. - Katedrę P. Otóż Archidiecezja P. nie jest osobą prawną, brak zaś jest podstaw prawnych do przyjęcia, by jedna osoba prawna miała ponosić odpowiedzialność za długi drugiej osoby.Sąd Wojewódzki w Poznaniu, rozpoznając rewizję Kapituły Metropolitarnej P., postanowieniem z dnia 18.V.1962 r. III CR 80/62 przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia następującej treści zagadnienie prawne:"1) Czy tytuł wykonawczy, pochodzący od władzy finansowej, który wymienia jako dłużnika "Archidiecezję P. - Katedrę P.", a więc w rzeczywistości dwie odrębne kościelne osoby prawne, może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej dotyczącej nieruchomości, której właścicielem jest tylko jedna z wymienionych wyżej kościelnych osób prawnych (w danym wypadku - Katedra P.)?2) Czy na podstawie art. 644 § 1 k.p.c. wierzyciel może żądać z mocy samego zajęcia odłączenia części nieruchomości należącej do dłużnika egzekwowanego i stworzenia dla tej części osobnej księgi wieczystej po to jedynie, by uzyskać wpis hipoteki przymusowej wyłącznie na nowo utworzonej nieruchomości księgowej, która nadal pozostaje własnością dłużnika egzekwowanego?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania we własnym zakresie, zważył, co następuje:1. W związku z pierwszym pytaniem Sądu Wojewódzkiego wyłania się zasadnicze zagadnienie, jakie jednostki kościelne Kościoła rzymskokatolickiego należy uważać za osoby prawne w świetle obowiązującego u nas prawa, a w szczególności, czy osobami prawnymi są jednostki wymienione w pierwszym pytaniu Sądu Wojewódzkiego.Podstawowym aktem prawnym regulującym stosunki Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce był konkordat podpisany dnia 10.II.1925 r. przez Polskę i Watykan. Art. 1 tegoż konkordatu dopuszczał na obszarze Państwa Polskiego stosowanie prawa kanonicznego. Przepis ten, jak również dalsze postanowienia konkordatu utraciły jednak moc obowiązującą, co zostało stwierdzone uchwałą Rady Ministrów z dnia 12.X.1945 r. Wobec utraty mocy obowiązującej konkordatu należy przyjąć, że nie mają mocy obowiązującej na terenie Państwa Polskiego przepisy prawa kanonicznego, jako wewnętrznego prawa statutowego. W tej więc dziedzinie powstała luka w wyznaniowym prawie państwowym, która nie została dotychczas zapełniona przez ustawę wykonawczą do art. 70 Konstytucji PRL z dnia 22.VII.1952 r. przewidującym, że zasady stosunku Państwa do kościoła oraz sytuację prawną i majątkową związków wyznaniowych określą ustawy.W świetle przepisu art. 70 Konstytucji także osobowość prawna jednostek Kościoła rzymskokatolickiego podlega określeniu przez władze polskie.Do czasu ewentualnego wydania ustawy wykonawczej do art. 70 Konstytucji o stosunku Państwa do wszystkich związków wyznaniowych, ich sytuację prawną należy ocenić według przepisów prawa ogólnie obowiązujących w Polsce. Dla oceny kwestii, jakie jednostki Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce mogą być uznawane za osoby prawne w świetle obowiązującego prawa w Polsce, istotne znaczenie ma przepis art. 36 przep. ogól. pr. cywil., w myśl którego powstanie, ustrój, zakres zdolności prawnej i ustanie osoby prawnej określa ustawa albo oparte na niej przepisy.Przyjęty więc przez prawo kanoniczne podział jednostek kościelnych na osoby prawne kościelne nie może stanowić podstawy do oceny, jakie jednostki kościelne w świetle obowiązującego w Polsce porządku prawnego uznać należy za osoby prawne, gdyż w tym względzie, zgodnie z treścią art. 70 ust. 2 Konstytucji i art. 36 przep. ogóln. prawa cyw., właściwe są przepisy prawa polskiego.Wobec braku ustawy wykonawczej do przepisu art. 70 ust. 2 Konstytucji, przy rozważaniu zagadnienia osobowości prawnej poszczególnych jednostek Kościoła rzymskokatolickiego należy sięgnąć w drodze analogii do obowiązujących w Polsce Ludowej przepisów, które regulują stosunek Państwa do innych wyznań. I tak zgodnie z art. 1 dekretu z dnia 31.XII.1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych (Dz. U. z 1957 r. Nr 1, poz. 6) utworzenie, przekształcenie i zniesienie parafii i diecezji wymaga zgody organów państwowych.Utworzenie seminarium duchownego wymaga zgody organu państwowego zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy z 15.VII.1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160).Wobec braku przepisu ustawowego wyraźnie regulującego zagadnienie osobowości prawnej Kościoła rzymskokatolickiego i jego jednostek w Polsce, można wymienione wyżej przepisy uznać za podstawę do przyjęcia osobowości prawnej parafii, diecezji i seminariów duchownych.Stanowisko to znajduje potwierdzenie w piśmie okólnym Ministra Finansów z dnia 10 sierpnia 1959 r. nr P.O. 14532/3/59, które stwierdza, że podmiotami podatkowymi są parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne, jak również w rozporządzeniu o prowadzeniu ksiąg przez kościelne osoby prawne oraz zakony i kongregacje duchowne (Dz. U. Nr 18, poz. 77).W świetle powyższych wywodów należy dojść do wniosku, że istniejącą w polskim prawie lukę w zakresie ustawowego określenia osobowości prawnej jednostek kościelnych Kościoła rzymskokatolickiego można wypełnić przez zastosowanie analogii z innych przepisów.Na podstawie wymienionych wyżej przepisów prawnych należy dojść do wniosku, że według obowiązującego w PRL porządku prawnego osobowość prawną mają parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne Kościoła rzymskokatolickiego. Ze względu na to, że Archidiecezja P. jest zarazem i diecezją P., należy przyjąć, że również i Archidiecezja P. ma osobowość prawną w świetle wyżej przedstawionych wywodów. Trzeba nadto uwzględnić, że osobą prawną powinien być nie jakiś abstrakcyjny podmiot (np. kościół parafialny, katedra itp.), lecz jednostka terytorialno-personalna, stanowiąca skupisko wyznawców. Ta okoliczność przemawia również za wnioskiem, że za osoby prawne mogą być uznane wymienione wyżej jednostki kościelne Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce.W konkretnej sprawie istnieje, jak już wyżej wskazano, tylko jedna osoba prawna będąca podmiotem podatkowym. Jest nią Archidiecezja P. Natomiast Katedra P. w świetle wyżej przedstawionych wywodów nie jest odrębną osobą prawną, a z twierdzeń wnioskodawcy, nie zaprzeczonych przez stronę skarżącą, wynika, że organizacyjnie i gospodarczo kościół katedralny (Katedra P.), który w księgach wieczystych figuruje jako właściciel danej nieruchomości, należy do Archidiecezji P. i stanowi z nią jedną całość i dlatego należy przyjąć, że omawiana nieruchomość może być przedmiotem egzekucji za podatki Archidiecezji P.2. Skarżący uczestnik zarzuca dalej w rewizji, że podział nieruchomości jest niedopuszczalny, gdyż właściciel nie zgadza się na jej podział, a ponadto dana posesja została uznana za zabytek i bez zgody władz konserwatorskich nie może być dzielona.I te zarzuty nie są zasadne.Skarb Państwa ma tytuł wykonawczy przeciwko określonej osobie prawnej i skoro może - celem zaspokojenia swej pretensji - prowadzić egzekucję na całości danej nieruchomości, to tym bardziej jest uprawniony domagać się wyłączenia części tej nieruchomości i na niej dochodzić realizacji czy też zabezpieczenia swej pretensji. Zasada ta wynika z treści art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21.XII.1958 r. o szczególnym trybie ściągania należności z tytułu niektórych zobowiązań właściciela nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398), według którego egzekucja sądowa do nieruchomości w celu ściągnięcia zobowiązań podatkowych (a o takie właśnie należności w niniejszej sprawie chodzi), do których stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych, może być wszczęta z całej nieruchomości lub z jej części wydzielonej albo ułamkowej. Ponadto w myśl art. 3 ust. 1 tejże ustawy nieruchomość dłużnika może być przejęta na własność przez Państwo w takiej części, jaka według orzeczenia wystarcza na zaspokojenie należności. Skoro w świetle wyżej wymienionych przepisów dopuszczalna jest egzekucja z nieruchomości lub jej części, to tym bardziej należy przyjąć, że dopuszczalny jest wpis hipoteki przymusowej (argumentum a maiori ad minus).Zarzut, że część danej nieruchomości, której wydzielenia domaga się wnioskodawca, stanowi zabytek i nie może być przedmiotem wyłączenia, nie został należycie wykazany i, jako gołosłowny, nie może być uwzględniony.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.