II CR 75/68

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi K., Adolfa K., Henryka K., Stefana G. i Marii G. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium MRN Wydział Finansowy w Katowicach i Prokuraturze Powiatowej w Katowicach o zwolnienie spod zajęcia, na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 4 sierpnia 1965 r. uchylił zaskarżony wyrok w częściach zwalniających od zajęcia książeczkę oszczędnościową PKO wystawioną na nazwisko Henryka K. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, uchylił zaskarżony wyrok w części zobowiązującej pozwany Skarb Państwa (Prokuraturę Powiatową w Katowicach) do uiszczenia opłat sądowych, oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktyczneNa podstawie postanowienia dla m. Katowic z dnia 11.XII.1964 r. nr 1 Ds 68/64 wydanego w trybie art. 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późniejszymi zmianami), zajęto u powodów pozostających w bliskim stosunku (rodzice, brat, dziadkowie) z podejrzanym Januszem K. ruchomości wymienione w pozwie z dnia 21.IV.1965 r. W pozwie tym, skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium MRN Wydział Finansowy w Katowicach i Prokuratura Powiatowa dla m. Katowic), powodowie żądali zwolnienia tych ruchomości spod zajęcia twierdząc, że ruchomości te stanowią ich własność; nabyli je dawniej niż: na rok przed popełnieniem przestępstwa przez Janusza K. i od czasu nabycia ruchomości te znajdowały się we władaniu powodów.Pozwani przeczyli tym twierdzeniom pozwu, a nadto zarzucali, iż pozew został wniesiony po upływie terminu z art. 6 § 3 zd. 2 cytowanej ustawy i w związku z tym wnieśli o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy w Katowicach wyrokiem z dnia 4.VIII.1965 r. nr VI. C. 1016/65 orzekł o zwolnieniu zajętych ruchomości spod zajęcia oraz zasądził od pozwanego Skarbu Państwa (Prokuratura Powiatowa dla m. Katowic) na rzecz powodów koszty procesu w kwocie 2.425 zł, a na rzecz Kasy Sądu Powiatowego w Katowicach kwotę 900 zł tytułem nieuiszczonych opłat sądowych. Sąd ten ustalił, że zajęte ruchomości stanowią własność powodów i znajdowały się w ich władaniu na co najmniej rok przed popełnieniem przestępstwa przez Janusza K.Od wyroku tego wnieśli rewizje pozwani i powołując podstawy rewizyjne z art. 368 pkt 1, 3-5 k.p.c. żądali jego zmiany i oddalenia powództwa.Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 19.XI.1965 r. nr IX. Cr 47/65 przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:1) Czy wniosek o zwolnienie spod zajęcia (wniesiony do Prokuratury przerywa bieg terminu z art. 6 § 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa w brzmieniu art. XIV przepisów wprowadzających k.p.c.2) Czy w przypadku, gdy powód utrzymał się z powództwem o zwolnienie spod zabezpieczenia w trybie art. 6 § 3 cytowanej ustawy z dnia 21.I.1958 r. przysługuje mu uprawnienie do zwrotu kosztów procesu od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prokuraturę.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.) i zważył, co następuje:O ile chodzi o zwolnienie zajętych przedmiotów - z wyjątkiem książeczki oszczędnościowej PKO nr V 02448855 wystawionej na nazwisko Henryka K. - od egzekucji, zarzuty obu rewizji są nieuzasadnione. Sąd Powiatowy prawidłowo ustalił w oparciu o wskazane dowody, że przedmioty te znajdowały się we władaniu powodów co najmniej na rok przed popełnieniem przestępstwa przez Janusza K. i tego ustalenia rewidujący nie kwestionuje. Tym samym - jak to trafnie stwierdził Sąd Powiatowy - zgodnie z art. 7 § 1 cytowanej ustawy przedmiotów tych nie dotyczy domniemanie z art. 6 § 1 tejże ustawy. W wypadku zaś, gdy zgodnie z art. 7 § 1 cytowanej ustawy, domniemanie ustanowione w art. 6 § 1 nie dotyczy zajętych rzeczy i praw majątkowych, osoba w której władaniu znajdują się te rzeczy i prawa korzysta z domniemania z art. 341 k.c. (dawniej art. 300 § 1 prawa rzeczowego) i nie ma obowiązku dowodzenia okoliczności wskazanych w art. 6 § 4 cytowanej ustawy; natomiast zgodnie z art. 6 k.c. na pozwanym ciąży w tej sytuacji obowiązek udowodnienia, że ile rzeczy i prawa majątkowe należą do podejrzanego (oskarżonego, skazanego). Pozwani, poza powołaniem się na nieistniejące domniemanie z art. 6 § 1 cytowanej ustawy, nie wskazali żadnych okoliczności faktycznych i dowodów, które wskazywałyby na to, że właścicielem zajętych rzeczy jest Janusz K., natomiast powodowie - ponad swój obowiązek wykazali dowodami z zeznań świadków i z zeznań stron, że są ich właścicielami. W tej sytuacji zarzut rewizji, iż powództwo powinno być oddalone, gdyż "powodowie nie udowodnili niezbicie, że sporne ruchomości stanowią ich własność... albowiem... nie przedstawili dowodów z dokumentów, które by wskazywały na to, że ruchomości te nabyli za własne pieniądze" jest nieuzasadniony. Nietrafny jest również - co do tych ruchomości - zarzut naruszenia art. 6 § 3 zd. 2 cytowanej ustawy. Jak to już Sąd Najwyższy niejednokrotnie wyjaśnił (nr orzeczenia z dnia 10.XI.1966 r. nr II CR 489/66 w OS IV 1967/5/92) termin z art. 6 § 3 zd. 2 nie ma zastosowania do powództw, których przedmiotem jest żądanie zwolnienia spod zajęcia rzeczy lub praw majątkowych wymienionych w art. 7 § 1 tej ustawy.O ile natomiast chodzi o zwolnienie spod zajęcia wspomnianej wyżej książeczki oszczędnościowej PKO trafne są zarzuty obu rewizji, iż nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 368 pkt 3 k.p.c.). Przede wszystkim nie ustalono, jaki był stan oszczędności na tej książeczce na dzień 5.VI.1963 r., czyli na rok przed popełnieniem przestępstwa przez Janusza K. Do tej części wkładu oszczędnościowego nie miałoby zastosowania domniemania z art. 6 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r., wobec czego zasadność powództwa w tej części należałoby ocenić przy uwzględnieniu wskazanych wyżej zasad odnośnie stosowania art. 7 § 1 cytowanej ustawy. Natomiast co do wkładów dokonanych po tej dacie miałoby zastosowanie domniemanie z art. 6 § 1 i to z konsekwencjami wynikającymi z art. 6 § 3 zd. 2 i art.6 § 4 tejże ustawy. Zaskarżony wyrok nie zawiera prawidłowych ustaleń odnośnie daty, od której w stosunku do powoda Henryka K. biegnie termin z art. 6 § 3 zd. 2. Z dołączonego do akt odpisu protokółu zajęcia ruchomości w dniu 16.XII.1964 r. (karta 4) nie wynika, czy Henryk K. Był obecny przy dokonaniu zajęcia wspomnianej książeczki oszczędnościowej PKO. Z dalszych zaś akt nie wynika, czy i kiedy został przez organ egzekucyjny zawiadomiony o dokonaniu zajęcia, bądź też kiedy w inny sposób dowiedział się o tym zajęciu. Ponadto, dla ustalenia daty od której biegnie termin z art. 6 § 3 zd. 2 cytowanej ustawy nie wystarczy ustalenie chwili, w której powód dowiedział się o zabezpieczeniu lub egzekucji w stosunku do rzeczy i praw majątkowych znajdujących się w jego władaniu, lecz konieczne jest ustalenie daty, w której powód dowiedziała się także o tym, że to zabezpieczenie lub egzekucja narusza jego prawa, albowiem ma ono służyć zabezpieczeniu lub zaspokojeniu roszczeń i kar, za które powód w zasadzie swym majątkiem nie odpowiada. Nietrafne jest ustalenie Sądu Powiatowego, że ojciec tego powoda - względnie jego rodzic - złożyli przed upływem terminu z art. 6 § 3 zd. 2 wniosek do Prokuratury Powiatowej dla m. Katowic o zwolnienie zajętych ruchomości, a w tym także wspomnianej książeczki oszczędnościowej PKO. Ani wniosek Adolfa K. Z dnia 10.XII.1964 r. (k. 280 akt karnych), ani wniosek Adolfa K. i Jadwigi K. (k. 282 i 285 akt karnych) nie obejmują żądania zwolnienie od zajęcia tej książeczki PKO. Z tego względu nie wymaga rozważenia kwestia, czy wniosek taki - gdyby był zgłoszony - powodowałby w świetle przepisów art. 116 i art. 111 pkt 2 p.o.p.c., względnie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 842 § 1 k.p.c. i art. 14 dekr. z dnia 28.I.1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 21, poz. 84) przerwę biegu terminu z art. 6 § 3 zd. 2 cytowanej ustawy.Z tych względów zaskarżony wyrok ulega uchyleniu (art. 388 § 1 k.p.c.) w części dotyczącej zwolnienia od zajęć książeczki oszczędnościowej PKO nr V 02448855 wystawionej na nazwisko Henryk K. Przy ponownym rozpoznaniu żądania tego powoda Sąd Powiatowy powinien mieć na względzie treść postanowienia Prokuratora Powiatowego w Katowicach z dnia 11.XII.1964 r. nr 1 Ds. 68/64, z którego wynika, że zabezpieczono grożące podejrzanemu Januszowi K. przepadek majątku i karę grzywny, a w związku z tym uchwałę składu 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10.IX.1962 r. nr III CO 9/62 (OSN 64/1/1) co do legitymacji biernej w tych sprawach.Ponieważ pozew wniesiono pod rządem przepisów art. 842 § 1 k.p.c. i art. 14 cytowanego dekretu z dnia 28.I.1947 r. Sąd Powiatowy zaś nie dokonał ustaleń dotyczących okoliczności mających - zgodnie z tymi przepisami - istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o kosztach procesu, należało również i w tym przedmiocie uchylić zaskarżony wyrok (art. 388 1 k.p.c.). Orzekając o kosztach procesu Sąd Powiatowy powinien mieć na względzie, że przepis art. 842 § 1 k.p.c. w związku z art. 18 § 1 cytowanej ustawy z dnia 21.I.1958 r. wprowadza wyłom jedynie w zasadzie wyrażonej w art. 98 § 1 k.p.c., uniezależniając obowiązek zwrotu kosztów procesu od wyniku sprawy. O tym jednak, jakie koszty powinny być zwrócone organowi reprezentującemu Skarb Państwa, czy poszkodowanej jednostce gospodarki uspołecznionej decydują przepisy art. 98 § 2 i 3 oraz art. 99 k.p.c. Dlatego koszty zastępstwa procesowego należą się Skarbowi Państwa lub poszkodowanej jednostce tylko wtedy, gdy w ich imieniu występował adwokat lub radca prawny. Natomiast w sprawach tych przepisów art. 106 k.p.c. nie ma zastosowania i odnosi się on jedynie do tych przypadków, gdy prokurator bierze udział w sprawie na podstawie art. 55-60 k.p.c., a nie gdy występuje jako statio fisci Skarbu Państwa będącego stroną w procesie.Wreszcie, wobec naruszenia art. 4 ust. 1 przepisów o kosztach sądowych z r. 1950 należało uchylić zaskarżony wyrok w części zobowiązującej pozwany Skarb Państwa (Prokuratura Powiatowa w Katowicach) do uiszczenia opłat sądowych.W pozostałej części, wobec braku uzasadnionych podstaw rewizyjnych, należało rewizje oddalić (art. 387 k.p.c.).