III CR 191/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bronisławy J. przeciwko Zygmuntowi O., Hannie O., Marianowi O., Antoniemu O., Zdzisławowi O. i Józefowi O. o unieważnienie testamentu, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Powiatowego w Skierniewicach z dnia 27 czerwca 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Skierniewicach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała uznania nieważności testamentu, sporządzonego w dniu 12 marca 1961 r. przez jej ojca Jana O., twierdząc, że wymieniony testament nie odpowiada warunkom ustawowym przewidzianym w przepisie art. 82 prawa spadkowego, ponieważ nie został sporządzony w obecności trzech równocześnie obecnych świadków, a ponadto zarzuciła, że nie zachodziły także dalsze przesłanki sporządzenia takiego testamentu szczególnego.Wyrokiem z dnia 27 czerwca 1962 r. Sąd Powiatowy w Skierniewicach uznał za nieważny powyższy testament przyjmując, że przy sporządzeniu testamentu nie zostały zachowane warunki przewidziane w przepisie art. 82 prawa spadkowego, ponieważ testator nie podał swej woli ustnie trzem równocześnie obecnym świadkom. W szczególności Sąd ustalił na podstawie zeznań świadka Konstantego S. (złożonych w sprawie o stwierdzenie prawa do spadku, sygn. Ns 572/61 Sądu Powiatowego w Skierniewicach), że testament został spisany przez świadka testamentu Konstantego S., który przed sporządzeniem testamentu rozmawiał "sam na sam" z testatorem, i że dopiero po napisaniu projektu testamentu testator kazał wezwać jako świadków Zenona C i Adolfa O. w celu podpisania testamentu przez nich. Przed podpisaniem testamentu przez tych świadków świadek S. odczytał jego treść, a następnie wszyscy świadkowie podpisali testament.Uwzględniając powyższy stan faktyczny, Sąd stwierdził, że skoro wola testatora nie została podana równocześnie trzem obecnym świadkom, to brak jest pewności, czy miało miejsce swobodne powzięcie i oświadczenie woli przez testatora, i że w związku z tym zachodzą podstawy do uznania testamentu za nieważny.Od powyższego wyroku współpozwana Hanna Julianna O. wniosła rewizję, którą Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 13 grudnia 1962 r. odrzucił z powodu wniesienia jej po upływie terminu ustawowego.Powyższy wyrok prawomocny zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, zarzucając naruszenie istotnych przepisów prawa. Rewizja zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzasadniony jest zarzut, że Sąd Powiatowy nie wyjaśnił i nie ustalił w sposób dostateczny, jaki był przebieg testowania, w szczególności, czy testator Jan O. oświadczył swoją ostatnią wolę wobec wszystkich trzech równocześnie obecnych świadków, stwierdzając, że projekt testamentu sporządzony przez świadka S. wyraża jego ostatnią wolę. Na fakt złożenia przez testatora takiego oświadczenia zdaje się wskazywać zachowanie się testatora w czasie sporządzania testamentu, przedstawione w zeznaniach przesłuchanych świadków.W szczególności z treści zeznań świadka Konstantego S. wynika, że "jak byli świadkowie, to Jan O. ujawnił ostatnią swoją wolę", że "jak odczytałem testament, świadek Zenon C. powiedział, że jest dobrze napisane; Jan O. mówił wtedy, że źle się czuje i dlatego robi testament, a nie chciałby, żeby żona miała trudności". Nadto z treści zeznań świadka Adolfa O. wynika, że "żadnych zastrzeżeń testator nie miał do testamentu" oraz, że "Jan O. mówił, że testament jest dobrze napisany, i mówił, że przeżył z żoną 40 lat i zasługuje na zapisanie jej wszystkiego".Powyższych zeznań Sąd Powiatowy nie rozważył i nie zajął stanowiska w tym względzie, czy ich treść nie upoważnia ewentualnie do wniosku, że testator potwierdził wobec trzech równocześnie obecnych świadków, iż projekt testamentu odczytany przez świadka S. wobec testatora i pozostałych dwóch świadków zawiera jego ostatnią wolę.Jeżeli zaś Sąd stanął na stanowisku, iż testament jest nieważny dlatego, że testator nie oświadczył ustnie wobec trzech równocześnie obecnych świadków, co spadkobiercy przeznacza, tzn. że ograniczył się tylko do złożenia oświadczenia, iż spisany przez inną osobę projekt testamentu zawiera jego ostatnią wolę - to takie stanowisko jest nietrafne w świetle uchwały składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1961 r. I CO 10/61.Z uzasadnienia powyższej uchwały Sądu Najwyższego wynika, że przepis art. 82 prawa spadkowego nie normuje podobnie formalistycznie, jak art. 81 prawa spadkowego, ani całości aktu, ani sposobu podawania woli przez testatora. Kładąc nacisk jedynie na obowiązek i konieczność podania woli do wiadomości trzech równocześnie obecnych świadków, przepis ten nie nakazuje jakiegoś określonego trybu postępowania ani nie przewiduje żadnego porządku chronologicznego, który by ograniczał swobodę testatora w sposobie podawania swej woli do wiadomości świadków. W szczególności z wymienionej uchwały wynika, że omawiany przepis art. 82 prawa spadkowego, określając testament sporządzony w trybie tego przepisu jako testament ustny, nie podaje, w jaki sposób i w jakiej formie powinno to nastąpić, wobec czego nie uchybia ważności taka treść testamentu, przy którego sporządzeniu testator - w toku czynności jego sporządzania - jedynie powołał się ustnie na treść spisaną już poprzednio przez siebie lub przez inną osobę, nawet w nieobecności świadków, jeżeli tylko zachowanie testatora ujawnia w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, że treść spisanej czynności jest zgodna z wolą testatora.W tym stanie należy uznać rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną i zgodnie z jej wnioskiem uchylić zaskarżony wyrok oraz przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania (art. 384 i art. 398 k.p.c.). Nie stoi temu na przeszkodzie okoliczność, że rewizja nadzwyczajna złożona została po upływie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia. W sprawie bowiem zachodzi nie tylko naruszenie art. 336 § 2 k.p.c. i art. 82 prawa spadkowego, lecz również naruszenie interesu Państwa Ludowego. Zaskarżony wyrok dotyczy ważności testamentu, przy czym spadkodawca pozostawił w spadku gospodarstwo rolne, kwestia zaś dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zwłaszcza w świetle przepisów ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), ma tak doniosłe znaczenie społeczno-gospodarcze, że nieprawidłowy wyrok narusza również interes Państwa Ludowego.