III CO 56/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), Z. Wiszniewski (współsprawozdawca), F. Błahuta, B. Łubkowski, J. Ignatowicz, S. Kałamajski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. przeciwko Teresie A. i in. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy w dniu 5 września 1963 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"Czy w sprawie, w której zakład pracy dochodzi od odpowiedzialnego materialnie pracownika roszczenia wynikającego z wekslu gwarancyjnego, stosuje się w razie zgłoszenia przez pozwanego zarzutów związanych ze stosunkiem pracy przepis art. 473 k.z."?uchwalił i postanowił wpisać do akt księgi zasady prawnych następującą zasadę prawną:Jeżeli zakład pracy dochodzi od pracownika materialnie odpowiedzialnego roszczenia z weksla gwarancyjnego, przepis art. 473 k.z. nie ma zastosowania. Uzasadnienie faktyczne1. Skład trzech sędziów Sądu Najwyższego przedstawił powyższe zagadnienie składowi siedmiu sędziów, ponieważ w tej kwestii zarysowała się w orzecznictwie Sądu Najwyższego różnica poglądów prawnych. Sąd Wojewódzki w Szczecinie, podnosząc w trybie art. 388 k.p.c. nurtujące go wątpliwości zwrócił trafnie uwagę na dwa sprzeczne ze sobą orzeczenia Sądu Najwyższego:a)z dnia 21 czerwca 1960 r. 1 CR 459/59 (OSPiKA zeszyt 6 z 1962 r., poz. 149) orazb)z dnia 21 października 1961 r. 2 CR 825/60, (OSN zeszyt IV z 1962 r., poz. 146).Pierwsze z tych orzeczeń uzyskało aprobującą glosę prof. dra Ohanowicza (p. wyżej wymieniony zeszyt OSPiKA, str. 330 i 331).Wydaje się rzeczą celową przytoczenie wyjściowego punktu rozumowania Sądu Najwyższego w sprawie 1 CR 459/59 (pogląd prawny wypowiedziany w orzeczeniu II CR 825/60, skład 7 sędziów SN podzielił), na jego bowiem tle występują wyraźnie sporne zagadnienia prawne.W powołanym orzeczeniu 1 CR 459/59 Sąd Najwyższy wyszedł z założenia, że "zobowiązanie wekslowe zaciągnięte przez dłużnika wobec wierzyciela nie ma samodzielnego bytu, lecz jest uzależnione od treści stosunku zobowiązaniowego podlegającego prawu powszechnemu i nie może wykraczać poza granice zakreślone przez ten stosunek; w szczególności zaciągnięcie zobowiązania wekslowego nie może uchylać skutków prawnych, jakie wynikają dla danego stosunku prawnego z mocy przepisów bezwzględnie obowiązujących (ius cogens), a do takich należy art. 473 k.z."Orzecznictwo Sądu Najwyższego już w okresie międzywojennym (por. orzecz. SN I C 273/27 - OSN z 1928 r., poz. 37) trafnie twierdziło, że uświęcona została praktyka wystawiania tzw. weksli gwarancyjnych, polegająca na tym, że zachodzący między stronami stosunek umowny zabezpiecza się doręczeniem weksli in blanco - z nadaniem wierzycielowi prawa ich wypełniania stosownie do warunków umowy i wyników obrachunku. Na tle tego orzecznictwa nauka prawna przyjmuje, że podpisujący weksel in blanco czyni to w zamiarze zaciągnięcia zobowiązania wekslowego oraz przeniesienia praw z tego weksla na kontrahenta, którego jednocześnie upoważnia do wypełnienia weksla zgodnie z ustalonymi przez strony warunkami umowy pozawekslowej.Nie ulega wątpliwości, że z punktu widzenia ekonomicznego wręczenie weksla in blanco stanowi dla wierzyciela dodatkowe zabezpieczenie. Nie zmienia to jednak sytuacji pod względem prawnym, że wystawianie i wręczenie wierzycielowi weksla in blanco pociąga za sobą powstanie między stronami nowego samodzielnego stosunku materialnoprawnego, opartego na przepisach prawa wekslowego. W ten sposób zakład pracy, jeśli chodzi o sytuację wynikającą z wręczenia mu weksli gwarancyjnych celem zabezpieczenia jego ewentualnych roszczeń odszkodowawczych w stosunku do pracownika, uzyskuje dwa roszczenia: pierwsze wynikające z umowy łączącej strony i drugie na podstawie weksla o zapłatę sumy wekslowej do wysokości zabezpieczonej wekslem gwarancyjnym.Sąd Najwyższy w orzeczeniu 1 CR 459/59 wspomina - jak o tym była mowa - o "zależności zobowiązania wekslowego od treści stosunku zobowiązanego podlegającego prawu powszechnemu (....)".Zagadnienie sprowadza się do tego, jaką treść nadać pojęciu owej "zależności". Jeśli oznacza ono "brak samodzielności (...) zobowiązania wekslowego", niemożność stosowania wobec niego zasad prawa wekslowego, to z nadaniem takiej treści pojęciu zależności - w istocie anulującej znaczenie weksla gwarancyjnego - nie można się zgodzić. Z drugiej jednak strony istnieje niewątpliwy związek między "podstawowym" stosunkiem umownym a wręczeniem weksli gwarancyjnych. Ale związek ten nie oznacza nic więcej jak możność zgłoszenia przez pozwanego zarzutów w sporze wekslowym opartych na stosunku podstawowym. Stosunek ten jednak nie jest podstawą powództwa opartego na wekslu, gdyż jest nią sam weksel, natomiast może służyć za podstawę ewentualnej obrony pozwanego, że wierzytelność podstawowa albo nie powstała, albo wygasła - w obydwu wypadkach - w całości lub w części. Możliwość zaś takiej obrony ze strony pozwanego z weksla gwarancyjnego nie wyłącza stosowania wobec tego weksla zasad prawa wekslowego. Nie zawiera ono przepisów przewidujących prekluzję przy dochodzeniu roszczeń wekslowych, nie wyodrębnia też w tym zakresie weksli gwarancyjnych. Brak więc jakiegokolwiek uzasadnienia prawnego, by stosować prekluzję z art. 473 k.z. do roszczeń dochodzonych na podstawie weksla gwarancyjnego.Nawiasowo trzeba zauważyć, że pozwany, broniąc się prekluzją, nie osiągnąłby skutku w postaci uznania wierzytelności za wygasłą, ponieważ wierzytelność sprekludowana jest "prawdziwą" wierzytelnością, a dług istnieje mimo prekluzji dochodzenia (p. Ohanowicz: Niesłuszne wzbogacenie, 1956 r., str. 216 i 217).2. Na tle orzeczenia 1 CR 459/59 zachodzi jeszcze potrzeba rozważenia jego argumentów natury ogólniejszej, które sugerują sprzeczność rozwiązania, jakie przyjął skład siedmiu sędziów, z zasadami ustroju.Wprawdzie Sąd Najwyższy w orzeczeniu 1 CR 459/59 o tym nie wspomina, jednakże w podtekście tego orzeczenia można się dopatrywać poglądu, że w ustroju Polski Ludowej zrealizowana została w sposób generalny zasada kauzalności. Trafny wszelako byłby tylko taki pogląd, że w Polsce Ludowej zasada abstrakcyjności ulega ograniczeniu. Orzeczenie bowiem 1 CR 459/59 pomija, że nauka prawa czyni tutaj wyłom dla wypadków, gdy istnieją w tym względzie przepisy prawa. Są nimi, między innymi, przepisy prawa wekslowego, które dotyczą zobowiązań wekslowych, odrywających się od gospodarczej przyczyny, która jest materialną podstawą tych zobowiązań. Tłumacząc i stosując prawo zgodnie z zasadami ustroju i celami Państwa Ludowego (art. 1 p.o.p.c.), brak jest podstaw do wprowadzenia - w omawianym tutaj zakresie - zmian ze względu na funkcje gospodarcze weksla, które wymagają pełnej wekslowej ochrony prawnej związanej z abstrakcyjnym charakterem zobowiązania wekslowego. Przy rozstrzyganiu przedstawionego składowi siedmiu sędziów zagadnienia prawnego nie wolno o obecnych funkcjach gospodarczych weksla gwarancyjnego zapominać ani też i o tym, że rodzaj udzielonej odpowiedzi rzutować będzie na szereg innych sytuacji w obrocie, w których przyjęte jest zabezpieczenie umowy "podstawowej" za pomocą weksla gwarancyjnego.Orzeczenie 1 CR 459/59 stwierdza nadto, że za przyjętym przez nie rozwiązaniem przemawia troska o ochronę ludzi pracy. Oznaczać to może wątpliwość, czy omawiane zobowiązanie wekslowe pracownika odpowiada wymaganiom art. 41 p.o.p.c. Wątpliwość ta byłaby jednak nieuzasadniona, skoro z jednej strony żądaniu wystawienia weksli gwarancyjnych towarzyszy tendencja wzmożonej ochrony mienia społecznego, z drugiej zaś wystawienie weksli gwarancyjnych nie pozbawia pracownika ochrony jego praw wynikających z umowy podstawowej.