1 CR 692/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Majorowicz, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Edwarda C., Bronisławy O. i Jana Kantego C. o dział spadku po Katarzynie (z Ch.) C., zmarłej dnia 3 kwietnia 1945 roku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego z dnia 8 lutego 1960 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Pruszkowie i przekazał sprawę wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSpadek po Katarzynie C., zmarłej dnia 3 kwietnia 1945 roku przeszedł na jej sześcioro dzieci: Bronisławę O., Cecylię W. oraz Edwarda, Jana, Józefa i Józefę C. Masę spadkową stanowi gospodarstwo rolne o powierzchni 8,8 ha, położone w miejscowości N. w powiecie P. Gospodarstwo uprawiają i użytkują od 1945 roku rodzeństwo Józef i Józefa C. Edward C. jest wytapiaczem szkła i pracuje w Hucie "Warszawa", Jan C. jest kowalem, obecnie na emeryturze, i mieszka w Warszawie. Bronisława O. jest żoną stolarza pracującego w przedsiębiorstwie państwowym i mieszka w B. Cecylia W. mieszka w A.W dniu 4 grudnia 1956 roku Bronisława O. oraz Edward i Jan C. złożyli wniosek o dział spadku.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 4 maja 1959 roku dokonał działu spadku w ten sposób, że a) 4 ha 4.550 m2 z budynkami przyznał na współwłasność Józefowi C. i Józefie C., b) pozostałe 4 ha 3.450 m2 wydzielił na współwłasność Edwardowi C., Janowi Kantemu C. i Bronisławie O., c) zasądził od Józefa i Józefy C. na rzecz: Cecylii W. 100.918 zł 33 gr, a na rzecz Edwarda C., Jana Kantego C. i Bronisławy O. tytułem spłat po 35.821 zł 67 gr z 8% od 4.V.1959 r., przy czym zapłata tych sum została rozłożona na raty płatne do 31 grudnia 1968 r. Poza tym, tytułem zwrotu części pobranych dochodów za lata 1945-1956, zasądzono od Józefa i Józefy C. na rzecz pozostałych 4 spadkobierców po 10.560 zł bądź po 44 q żyta dla każdego z nich.Od powyższego postanowienia Józef i Józefa C. wnieśli rewizję zarzucając: 1) naruszenie art. 147 i 152 § 3 post. spadk. przez rozdrobnienie gospodarstwa i stworzenie jednostek nieżywotnych, 2) oprocentowanie spłat z oczywistą krzywdą dla skarżących, 3) nieuwzględnienie dokonanych przez nich nakładów i remontu wbrew art. 151 post. spadk. i 4) naruszenie prawa materialnego przez zasądzenie zwrotu wartości pożytków na rzecz wnioskodawców za okres 1945 r. mimo przedawnienia oraz określenie ceny 1 q żyta na 240 zł za cały okres.Sąd Wojewódzki dnia 8 lutego 1960 roku postanowienie Sądu Powiatowego o tyle zmienił, że "skreślił orzeczenie dotyczące odsetek oraz terminów wyznaczonych spłat spadkowych", zawieszając te spłaty do 31 grudnia 1963 r.W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki stwierdził, że żądanie skarżących przyznania im całej przeszło 8-hektarowej nieruchomości spadkowej nie może być uwzględnione, gdyż podział na 2 gospodarstwa nie jest sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym ze wzglądu na ilość i jakość gruntu (gospodarstwo warzywnicze), a po wtóre skarżący nie mają dostatecznych funduszów na spłacenie pozostałych spadkobierców w liczbie 4 osób, których udziały wynoszą po 100.918 zł 33 gr; wreszcie żądanie to nie może być uwzględnione również dlatego, że pozostali spadkobiercy będą mogli zagospodarować przyznany im grunt i w ten sposób zabezpieczyć swój byt na starość. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego spłacenie rodzeństwa przez skarżących w razie przyznania im całej nieruchomości jest nierealne, skoro obecnie nie mają oni funduszów na uregulowanie spłat zasądzonych, jak to oświadczyła Józefa C. na rozprawie rewizyjnej. Jeśli zaś chodzi o zarzut dotyczący zasądzenia zbyt wysokiej kwoty z tytułu zwrotu pobranych pożytków i przedawnienia roszczenia w tym przedmiocie, to Sąd Wojewódzki stwierdził, że gdyby nawet uznać, iż ma tu zastosowanie art. 105 p.o.p.c., to i w tym wypadku zarzut ten jest nie usprawiedliwiony "w świetle korzyści uzyskiwanych przez skarżących z nieruchomości oraz faktu zwolnienia ich od obowiązku płacenia odsetek od należności przypadających na rzecz pozostałych spadkobierców".Od postanowienia Sądu Wojewódzkiego złożył w dniu 9 sierpnia 1960 roku Minister Sprawiedliwości rewizję nadzwyczajną z wnioskiem o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego z dnia 8 lutego 1960 roku oraz postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 4 maja 1959 roku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji. Rewizja nadzwyczajna zarzuca, że zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem art. 95 i 96 pr. rzecz., art. 60 § 2 pr. spadk., art. 152 § 3, art. 162 i 163 § 1 post. spadk., art. 4 i 5 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określeniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332) w związku z ustawą z dnia 18 czerwca 1959 roku o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. Nr 36, poz. 227) oraz art. 105 p.o.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:1.W sprawie niniejszej zasadnicze znaczenie ma prawidłowe zastosowanie art. 95 pr. rzecz. oraz art. 152 i 162 postęp. spadk. W zakresie stosowania wymienionych przepisów Cała Izba Cywilna Sądu Najwyższego podjęła w dniu 27 lutego 1960 roku uchwałę zawierającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej (OSN poz. 31/60). Wytyczne te - choć uchwalone w dacie późniejszej niż zaskarżone postanowienie - ze względu na ich charakter prawny oraz cel (art. 24 u.s.p.) muszą być uwzględnione przy ocenie, czy zaskarżone orzeczenie narusza interes Państwa Ludowego.W cytowanej uchwale wyrażona jest zasada, że dolna granica powierzchni gospodarstw rolnych powinna wynosić na obszarze województwa warszawskiego 5 ha. Od tej granicy dopuszczalne są odchylenia w wypadkach tylko wyjątkowych.Otóż postanowienie o dziale spadku w sprawie niniejszej zasadzie wyrażonej w cytowanej uchwale Sądu Najwyższego nie odpowiada. Przecież w wyniku orzeczonego działu powstałyby gospodarstwa o powierzchni poniżej 5 ha, i to w dodatku gospodarstwa spółkowe. Czy w okolicznościach sprawy niniejszej, stosownie do wytycznych uchwalonych przez Sąd Najwyższy, dopuszczalne jest "zejście" poniżej 5 ha - nie wynika ani z zaskarżonego postanowienia, ani z postanowienia pierwszej instancji, gdyż nie ma w tym względzie potrzebnych ustaleń. Brak ten odnosi się tak do jednego, jak i drugiego gospodarstwa. Jakie zaś ustalenia są niezbędne, wynika to z cyt. uchwały Sądu Najwyższego. Poza tym zwrócić należy uwagę na to, że wyjaśnienia wymaga także, jak przedstawiałaby się trwałość współwłasności, dalej - czy z gospodarstwa spółkowego przyznanego wnioskodawcom nie powstałoby wkrótce gospodarstwo karłowate, jak miałoby istnieć gospodarstwo przyznane wnioskodawcom bez inwentarza i bez zabudowań itd. W związku z tym wymagało też rozważenia, czy społecznie i gospodarczo nie byłoby bardziej uzasadnione podzielenie gospodarstwa spadkowego i przyznanie jednego z nich Józefowi i Józefie C., a drugiego Edwardowi C.2.Z sentencji postanowienia Sądu Wojewódzkiego wynika, że Sąd ten uchylił ("skreślił") orzeczenie Sądu Powiatowego również co do terminów płatności spłat spadkowych. Z tego znowu wynika, że anulowane zostały bez żadnej ku temu podstawy prawnej terminy spłat wyznaczone na czas po 31 grudnia 1963 r. Jest to sprzeczne z art. 163 § 1 post. spadk. i ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 21 marca 1960 r. 2 CR 89/60 (nie opublikowanym), w którym Sąd Najwyższy wyjaśnił, co następuje: "Norma art. 163 § 1 post. spadk. nie została wskutek wejścia w życie ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. uchylona. Ustawa o tyle tylko zmienia art. 163 § 1 post. spadk. w odniesieniu do spłat podlegających pełnemu zawieszeniu, że nie pozwała sądowi na wcześniejsze określenie terminu spłaty aniżeli początek 1964 r. Zmiana ta ma charakter rozszerzenia ulg dla spadkobiercy obciążonego, zawartych w art. 163 § 1 post. spadk. Poza tym zasady art. 163 § 1 pozostają w mocy. Celem bowiem ustawy nie było pogorszenie sytuacji spadkobiercy obciążonego, lecz jej polepszenie, a wobec tego w każdym wypadku sąd - biorąc pod uwagę wiążące go zawieszenie do końca 1963 r. - powinien rozważyć, czy spłata po upływie zawieszenia ma być natychmiast płatna w całości, czy w ratach i jakich, czy potrzebne jest zabezpieczenie i jakie w razie rat przyznać odsetki".W związku z powyższym wskazać należy również i na to, że Sąd Wojewódzki, mimo zarzutu w rewizji Józefa i Józefy C. od postanowienia Sądu Powiatowego, nie rozważył wszechstronnie, czy ustalone spłaty od Józefa i Józefy C. są realne.3.Słuszne też są zarzuty zawarte w rewizji nadzwyczajnej a dotyczącej należności spadkobierców Bronisławy O., Cecylii W. oraz Edwarda i Jana C. za użytkowanie gospodarstwa spadkowego przez Józefę i Józefa C.Sąd Powiatowy zasądził na rzecz każdego z wymienionych czworga spadkobierców po 44 kwintale żyta lub równowartość 44 q żyta, licząc za okres od 1945 r. do 1958 r. niezmiennie po 240 zł za kwintal. Sąd Wojewódzki zatwierdził stanowisko Sądu Powiatowego. Orzeczenie to jest błędne. Sądy orzekały tu według zasady przyjętej w art. 91 § 2 pr. rzecz. Jednakże zasada ta dotyczy tylko takiej sytuacji, gdy rozliczenia między współwłaścicielami dokonywane są na bieżąco. Jeżeli natomiast współwłaściciel gospodarstwa rolnego występuje z żądaniem rozliczenia po dłuższym czasie, kiedy ten ze współwłaścicieli, który zarządzał wspólnym gospodarstwem, nie posiada już produktów uzyskanych z gospodarstwa w poprzednich okresach, gdyż je zużył lub spieniężył - to zobowiązanie współwłaściciela do wydania przychodów innemu współwłaścicielowi przekształca się w zobowiązanie pieniężne. Takie zobowiązanie podlega przepisom dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. poz. 332/49). Podlegająca uwzględnieniu w postępowaniu o dział spadku należność spadkobiercy za użytkowanie gruntów spadkowych przez innego spadkobiercę powinna być obliczona w pieniądzach według cen z chwili uzyskania przychodów, a następnie - przy zastosowaniu zasady nominalizmu - przeliczona na obowiązującą walutę (por. orzecz. S.N. z dnia 26 maja 1959 roku w sprawie 1 CR 2211/59, OSN poz. 44/60).4.Nie można też uznać za prawidłowe rozstrzygnięcia i stanowiska wyrażonego w zaskarżonym wyroku w kwestii przedawnienia roszczeń współspadkobierców w stosunku do Józefa i Józefy C. (por. wyżej str. 96). Wszak gospodarcza korzyść dłużnika wskutek przedawnienia jest rzeczą normalną. Nie można więc oddalić zarzutu przedawnienia z takim uzasadnieniem, jakie przytoczył Sąd Wojewódzki.Rozważając zarzut przedawnienia, Sąd Wojewódzki powinien rozważyć kwestię z uwzględnieniem art. XIX przep. wprowadzających p.o.p.c. i zająć stanowisko zdecydowane: czy zachodzi tu przedawnienie, czy nie zachodzi, czy też może nastąpiło przerwanie przedawnienia?5.W świetle powyższych wywodów zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem interesu społecznego i z pogwałceniem przepisów prawa, wobec czego należało rewizję nadzwyczajną uwzględnić i orzec jak w sentencji (art. 396, 398, 399 § 1 i art. 384 k.p.c.).