II CR 860/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: M. Kenigsberg (sprawozdawca), S. Breyer.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eugenii R. i Stefanii R. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w Ł. i Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Zarząd Rolnictwa w S.) i Stefanowi F. o wydanie nieruchomości, na skutek rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 27 czerwca 1960 r.,zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneEugenia R. i Stefania R. wniosły powództwo przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w Ł. i Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Zarząd Rolnictwa w S., oraz przeciwko Stefanowi F. o wydanie nieruchomości położonej we wsi K. pow. S. o powierzchni około 15 morgów wraz z budynkami. Nieruchomość ta stanowiła własność ojca powódek, Józefa S., który zaginął w czasie ostatniej wojny. Ponieważ powódki były małoletnie, gospodarstwo zostało uznane za opuszczone i obecnie znajduje się ono w dzierżeniu Stefana F. Powódki złożyły następnie postanowienie o stwierdzeniu na ich rzecz praw spadkowych po Józefie S.Strona pozwana, nie uznając powództwa, złożyła do akt szereg dokumentów, z których wynika, że sporna nieruchomość została, jako gospodarstwo poniemieckie, przejęta w dniu 25.XI.1945 r. przez Skarb Państwa, administratorem zaś tej nieruchomości ustanowiony został pozwany Stefan F. Pozwane Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa wniosło o odrzucenie pozwu ewentualnie o umorzenie postępowania.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo na tej podstawie, że powódki miały w czasie okupacji III grupę narodowej listy niemieckiej i że nieruchomość stanowiąca ich własność została na polecenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Ł. przejęta przez Komisarza Ziemskiego na powiat S. na rzecz Skarbu Państwa W tym stanie rzeczy majątek powódek został zajęty w związku z odstępstwem powódek od narodowości polskiej, o jego więc zwolnieniu powinien orzec sąd karny.Od tego wyroku wniosły rewizję powódki, zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z zebranego w sprawie materiału wynika, że gospodarstwo rolne będące przedmiotem powództwa nie zostało zajęte ani formalnie w trybie art. 22 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96), ani w sposób dorozumiany w związku z odstępstwem od narodowości polskiej jej właściciela, ponieważ w sprawie jest niesporne, że właścicielem tej nieruchomości był ojciec powódek, Józef S., który odstępstwa się nie dopuścił. Został on ewakuowany w czasie działań wojennych i od tej chwili zaginął. Później uznany został za zmarłego w dniu 9.V.1946 r. i z tym dniem spadek po nim przeszedł na powódki, a to zgodnie z postanowieniem z dnia 23.IX.1957 r. o stwierdzeniu praw spadkowych po Józefie S.Powódki w okresie dopuszczenia się odstępstwa od narodowości nie były jeszcze właścicielkami tej nieruchomości; poza tym, jak świadczą o tym dokumenty, postępowania karne w sprawie o odstępstwo zostały decyzjami prokuratora Sądu Okręgowego w Kaliszu umorzone (w stosunku do Stefanii S. z tego względu, że w chwili popełnienia czynu była ona małoletnia).Z akt sprawy wynika też, że nieruchomość stanowiąca przedmiot powództwa została przejęta jako rzekoma własność Niemki Jadwigi W., co do której brak w aktach bliższych danych i która właścicielką tej nieruchomości nigdy nie była.W tym stanie rzeczy zarzuty rewizji, że w sprawie niniejszej nie mają zastosowania przepisy art. 13 dekretu z 29.VI.1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości (Dz. U. Nr 41, poz. 237) są zdaniem Sądu Najwyższego uzasadnione.Ponieważ jednak w sprawie jest niesporne, że nieruchomość będąca przedmiotem powództwa jest nieruchomością rolną przejętą w dniu 23.XI.1945 r. przez Komisarza Ziemskiego na powiat S. i oddaną w administrację pozwanemu Stefanowi F., w którego władaniu po dziś dzień się znajduje, przeto orzeczenie o wydaniu nieruchomości mogłoby nastąpić dopiero po ustaleniu, czy w danej sprawie ma zastosowanie art. 9 ustawy z dn. 12.III.1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych i uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przepr. ref. roln. i osadn. roln. (Dz. U. Nr 17, poz. 71). W myśl zaś tegoż art. 9 ust. 3 o przejęciu nieruchomości rolnych na własność Państwa orzeka organ administracji rolnej prezydium powiatowej rady narodowej. Wobec powyższego sprawy związane z windykacją nieruchomości wymienionych w cytowanym art. 9 ust. 1 nie należą do drogi sądowej, a postępowanie sądowe - stosownie do ust. 4 tegoż przepisu - podlega umorzeniu. Wymaga to jednak uprzedniego ustalenia, czy w stosunku do tej nieruchomości zapadło już orzeczenie właściwego organu administracji o przejęciu nieruchomości na własność Państwa w trybie ustawy z 12.III.1958 r. bądź też czy postępowanie w tym przedmiocie już się toczy lub ma być wszczęte. Umorzenie postępowania sądowego nastąpić może dopiero po ustaleniu, że postanowienie organu administracyjnego w sprawie przejęcia nieruchomości na podstawie art. 9 ustawy z 12.III.1958 r. już zapadło. Jeżeli orzeczenie takie jeszcze nie zapadło, ale uzyskane informacje wskazują na to, że postępowanie administracyjne już się toczy lub na być wszczęte, uzasadnione jest zawieszenie postępowania sądowego na podstawie art. 191 pkt 3 k.p.c. Do ustalenia powyższych okoliczności z urzędu sąd jest obowiązany z mocy art. 236 § 1 k.p.c.W podobnej sytuacji, która była przedmiotem uchwały z 29.X.1958 r. (I CO 19/58 - OSN zesz. I z 1960 r., poz. 1), Sąd Najwyższy wyjaśnił w uzasadnieniu, że gdy w sprawie cywilnej zawisłej w sądzie wyłoni się prejudycjalne zagadnienie, czy z mocy art. 15 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z ref. rolną i osadn. roln. (Dz. U. Nr 18, poz. 107) własność gospodarstwa lub działki przeszła na Państwo, sąd powinien zawiesić postępowanie z mocy art. 191 pkt 3 k.p.c. i stosownie do okoliczności postąpić w sposób wskazany w § 2 art. 192 k.p.c. Te same okoliczności mogą przemawiać za potrzebą zawieszenia postępowania również w sprawie niniejszej.Z tych przyczyn należało orzec jak w sentencji.