II CR 588/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta. Sędziowie: J. Szczerski (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa 1) Józefy Z., 2) Janiny G., 3) Jadwigi R., 4) Barbary B., 5) Lucyny J. i 6) Teresy K. przeciwko Wojewódzkiej Hurtowni Tekstylnej w Ł. o należność za pracę, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości wniesionej na prośbę pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 20 stycznia 1960 r., zmienił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 12 maja 1959 r. i powództwo w całości oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie, pracownicy finansowo-księgowi pozwanej Hurtowni, żądali zasądzenia na ich rzecz poszczególnych kwot wymienionych w pozwie i określili swoje żądanie jako należność z tytułu połowy rocznej premii bilansowej za pierwsze półrocze 1959 r.Na podstawie przepisów wiążących strony do połowy roku 1957 pracownicy finansowo-księgowi otrzymali jednoroczną premię bilansową za terminowe sporządzenie zatwierdzonego rocznego sprawozdania finansowego. Premię tę za rok 1956 otrzymali pod koniec pierwszego kwartału 1957 r., w wysokości 100% miesięcznego wynagrodzenia podstawowego. Niezależnie od tego w skład wynagrodzenia powodów wchodziła także regulaminowa premia miesięczna.Zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego nr 72 i 73 z dnia 5 czerwca 1957 r. (wydane w porozumieniu z Zarządem Głównym Związków Zawodowych Pracowników Handlu) wprowadziły nowe zasady wynagrodzenia od dnia 1 lipca 1957 r. Nowe postanowienia płacowe podwyższyły wynagrodzenie miesięczne ogółu pracowników, w tym także pracowników finansowo-księgowych. Reforma polegała m. in. na włączeniu do wynagrodzenia podstawowego dodatków funkcyjnych i lokalnych oraz premii miesięcznej i 1/12 części z 85% premii bilansowej rocznej. Na roczną premię bilansową przeznaczono natomiast fundusz stanowiący tylko 15% zaplanowanego jednomiesięcznego funduszu zasadniczych płac pracowników finansowo-księgowych.Powodowie uważają się za pokrzywdzonych w zakresie premii bilansowej za rok 1957 i żądali wyrównania przez zasądzenie dla nich 6/12 części premii bilansowej, którą otrzymaliby według starych zasad, przy czym ta połowa dawnej premii bilansowej należy się - ich zdaniem - za pierwsze półrocze 1957 r. Roszczenia olbrzymiej większości powodów w sprawach rozpoznawanych na posiedzeniu dnia 14.X.1960 r. (2 CR 588/60, 590, 591, 593 i 599) wynosiły po 330 zł. Tylko kilku powodów żądało kwoty wyższej, a maksymalne żądanie powoda T. wynosiło 625 zł. W toku procesu powodowie ograniczyli swe żądania przez odjęcie od pierwotnej połowy nowej premii bilansowej, otrzymanej w pierwszym kwartale 1958 r. (tj. przez odjęcie 7,5% nowej miesięcznej pensji zasadniczej).Pozwane przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie powództwa. Zasadnicze zarzuty pozwanego sprowadzają się do wskazania, że nowe uregulowanie wynagrodzenia jest dla pracowników korzystniejsze i wskutek tego ich roszczenia są bezzasadne.Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił, zasądzając na rzecz każdego z powodów kwoty sprecyzowane przez nich po ograniczeniu powództwa.Sąd Wojewódzki oddalił rewizję pozwanego.Minister Sprawiedliwości zaskarżył powyższe wyroki rewizją nadzwyczajną wniesioną w terminie 6-miesięcznym. Skarżący zarzuca naruszenie art. 441 k.z. oraz art. 3 i 43 p.o.p.c.Powodowie domagali się oddalenia rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki podzielił trafność rozstrzygnięcia przyjętego przez Sąd pierwszej instancji i w zasadzie uznał za prawidłowe motywy Sądu Powiatowego. Sąd Wojewódzki nie zgadza się tylko z poglądem, że premia bilansowa stanowi wynagrodzenie za całoroczną pracę w księgowości. Słuszne w tym przedmiocie stanowisko Sądu Wojewódzkiego wskazuje, że premia bilansowa (zarówno poprzednia, jak i obecna), stanowi dodatkowe wynagrodzenie za prawidłowe i terminowe sporządzenie rocznego bilansu, a więc za pracę nad samym bilansem, nie zaś za pracę całoroczną. To stanowisko Sądu Wojewódzkiego znajduje potwierdzenie w przepisach uchwały nr 170 Prezydium Rządu z dnia 25 lutego 1953 r. (M. P. Nr A-25, poz. 300) i uchwały nr 781 z dnia 1 października 1955 r. (M. P. Nr 88, poz. 1071) oraz w postanowieniach ramowych zasad premiowania, stanowiących załącznik do uchwały nr 781.Uwzględnienie powództwa nastąpiło jednak pod wpływem błędnego przekonania, że pozwany jako pracodawca nie mógł zmniejszyć wysokości rocznej premii bilansowej bez względu na to, jak ukształtowały się inne składniki wynagrodzenia, a w szczególności pensje zasadnicze. Pogląd ten sprecyzował Sąd Wojewódzki, kładąc nacisk na samoistność tych dwóch składników wynagrodzenia: płacy zasadniczej i premii bilansowej. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego pozwany nie zachował jednego z dwóch możliwych sposobów prawidłowego postępowania. W szczególności bowiem powinien był albo uzyskać zgodę pracowników na obniżenie najbliższej rocznej premii bilansowej, albo też wypowiedzieć warunki płacy z zachowaniem ustawowych terminów.Powodowie w toku procesu przed obiema instancjami (nie negując faktu podwyżki ich uposażenia miesięcznego) uważali, że pozbawiono ich niesłusznie 6/12 premii bilansowej według starych zasad i w ten sposób zmniejszono ich wynagrodzenie za pierwsze półrocze 1957 r. Powyższe stanowisko powodów nie znajduje uzasadnienia choćby w świetle wyjaśnionej wyżej zasady, że premia bilansowa za złożenie rocznego sprawozdania finansowego jest wynagrodzeniem za pracę przy końcu roku sprawozdawczego i na początku roku następnego. Wynika stąd, że za pierwsze półrocze 1957 r. żadne roszczenie powodom nie przysługuje. W świetle powyższego nie stanowi uchybienia okoliczność, że Sąd Powiatowy (ani Wojewódzki) nie badał nawet, czy każdy z powodów był zatrudniony u pozwanej w pierwszym półroczu 1957 r.Istotna dla rozstrzygnięcia sprawy jest z jednej strony okoliczność, że bieżące wynagrodzenie miesięczne powodów uległo podwyżce, a z drugiej strony to, że na korzyść powodów wypada także zestawienie i porównanie sumy ich zarobków za odpowiednie okresy roczne. W szczególności zarobki za rok 1957, przy zliczeniu premii bilansowej otrzymanej w roku 1958, były wyższe od zarobków za rok 1956 (przy doliczeniu do nich premii otrzymanej w 1957 r.). Nieznaczna różnica wypada tylko na niekorzyść jednego powoda (Z.T. w sprawie 2 CR 599/60). Jednakże ta różnica znika przy wzięciu pod uwagę istotniejszego i właściwszego porównania między oboma okresami kalendarzowymi rozpoczynającymi się i zakończonymi datami wypłaty rocznej premii bilansowej.Należy w związku z powyższym podkreślić, że ani art. 441, ani też żaden inny przepis prawa nie zabrania pracodawcy dokonania zmiany zasad ustalenia wynagrodzenia składającego się z płacy podstawowej i premii przez podwyżkę pierwszego składnika i jednoczesne obniżenie premii, z tym jednak zastrzeżeniem, że zmiana ta nie może (bez zgody pracownika lub bez ustawowego wypowiedzenia) naruszać praw pracownika przez zmniejszenie globalnego wynagrodzenia lub wprowadzenie niekorzystnych warunków wypłaty. Zarówno wynagrodzenie podstawowe, jak i premia stanowią należność z jednego stosunku prawnego i są świadczeniem będącym ekwiwalentem za pracę świadczoną przez drugą stronę. Przy uwzględnieniu powyższego aktualna w sprawie zmiana zasad wynagrodzenia, realizowana zresztą ogólnie w połowie roku 1957 ze względu na określone założenia polityki płac (zmniejszenie udziału premii w globalnym wynagrodzeniu pracowników), nie naruszająca interesów pracownika, nie wymagała wyraźnego zezwolenia ustawowego.Powodowie otrzymali - jak już zaznaczono - więcej za rok 1957 niż za rok 1956 przy porównaniu tych lat kalendarzowych i wliczeniu do uposażenia za rok 1956 premii rocznej wypłaconej w roku 1957 oraz włączeniu premii bilansowej wypłaconej w marcu 1958 r. do wynagrodzenia za rok 1957. Jeszcze korzystniej dla powodów wypadnie zestawienie sum otrzymanych w okresie rocznym do marca 1957 r. i od tej daty do marca 1958 r., skoro od czerwca 1957 r. otrzymali znacznie podwyższone uposażenie zasadnicze.Przytoczone wywody wykazują bezzasadność dochodzonego w sprawie roszczenia.Wydawać się może ewentualnie potrzebne rozważenie, czy postanowienia o wynagrodzeniu nie przyznały - być może - powodom wynagrodzenia podstawowego na nowych zasadach i w nowej wysokości przy zachowaniu starych zasad premiowania. Takie stanowisko zdaje się zajmować Sąd Wojewódzki. Nie znajduje ono jednak żadnego pokrycia w treści nowych przepisów o wynagrodzeniu, które zmniejszają premię i wprowadzają nowe wynagrodzenie zasadnicze. Intencji podwyższenia wynagrodzenia zasadniczego przy zachowaniu starych zasad premiowania nie można przypisać ani autorom nowych postanowień płacowych, ani też w ten sposób nie może ich rozumieć żaden czytelnik.Nowe zasady wynagrodzenia przyniosły powodom nie tylko podwyżkę płac, ale i korzystniejsze warunki wypłaty. Nie tylko premia miesięczna wliczona została do wynagrodzenia miesięcznego. To samo stało się z decydującą częścią rocznej premii bilansowej. W ten sposób część wynagrodzenia, niestała co do wysokości i niepewna co do zasady, stała się składnikiem płacy zasadniczej. Włączenie do wynagrodzenia zasadniczego polepsza sytuację pracowników także pod innymi względami (przykładowo: kwestia obliczenia wynagrodzenia za godziny nadliczbowe). Wreszcie powodowie w formie wynagrodzenia zasadniczego otrzymują wcześniej część płacy, która przypadłaby dopiero po zatwierdzeniu bilansu. Powstaje w ten sposób na ich korzyść różnica między wartością świadczenia już uiszczonego a jego wartością w razie wypłacenia dopiero w przyszłości.W rezultacie uznać należy, że roszczenia powodów nie mają uzasadnionej podstawy prawnej. Odmienne stanowisko obu Sądów naruszyło przepisy o wynagrodzeniu, w tym art. 441 k.z., i z tego względu należało zaskarżone wyroki zmienić i powództwo oddalić (art. 386 k.p.c.).Nie ma w świetle przytoczonych argumentów potrzeby rozważenia, czy powodowie - pracownicy księgowości - wiedzieli o nowych zasadach wynagrodzenia, poprzedzonych szeroką informacją także w prasie codziennej, i czy godzili się na nowe postanowienia płacowe.Roszczeń powodów nie usprawiedliwia także fakt, że za dalszy jeszcze okres roczny wynagrodzenie ich uległo znowu pewnemu polepszeniu wskutek działania nowych zasad wynagrodzenia już od początku roku kalendarzowego.