3 CR 425/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Morawski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Białek, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Genowefie D. działającej w imieniu własnym oraz małoletnich dzieci Rity D., Waldemara Józefa D. i Janusza D. o wyrażenie zgody na dokonanie wpisu do księgi wieczystej, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 18 lutego 1959 r.,zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Bielsku-Białej z dnia 27 maja 1958 r. uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Bielsku-Białej.Uzasadnienie faktyczneW sprawie z pozwu Jana P. przeciwko Genowefie D. i innym spadkobiercom Józefa D. o wyrażenie zgody na dokonanie wpisu co księgi wieczystej i wydanie połowy urządzenia warsztatu Sąd Powiatowy w Bielsku-Białej zobowiązał pozwanych do zeznania dokumentu umożliwiającego dokonanie wpisu prawa własności nie wydzielonej połowy nieruchomości, objętej lwh 546 danej księgi gruntowej dla gm. kat. K. wraz z budynkami, na rzecz powoda oraz na wydanie powodowi połowy urządzenia warsztatu ślusarsko-emalierskiego, mieszczącego się w tym budynku, jako własności powoda.Na podstawie przeprowadzonych dowodów Sąd Powiatowy ustalił m. i., że powód zawarł w 1933 r. pisemną umowę spółki z Józefem D. spadkodawcą pozwanych, której celem było prowadzenie warsztatu ślusarsko-emalierskiego. Umowa przewidywała m.i. równy udział wspólników w majątku i zyskach spółki. Również w 1933 r. nabył powód wspólnie z Józefem D. sporną parcelę, na której wybudowany został warsztat spółki. Notarialny akt nabycia parceli podpisała jako nabywczyni Anna D., matka Józefa D., ciotka powoda. Spółka trwała do chwili śmierci Józefa D. w dniu 11 listopada 1954 r. Po tym dniu warsztat został unieruchomiony wskutek tego, że spadkobiercy Józefa D. uniemożliwili powodowi dostęp do warsztatu.Na skutek rewizji pozwanych Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrok powyższy zmienił i powództwo Jana P. oddalił.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną, złożoną dnia 2 czerwca 1960 r., Prokurator Generalny PRL wnosząc o jego uchylenie, a ponadto o uchylenie wyroku Sądu Powiatowego w Bielsku-Białej z dnia 31 maja 1958 r. (I C. 1895/54) i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania z powodu pogwałcenia istotnych przepisów prawa, w szczególności art. 386 w związku z art. 242 § 1 k.p.c. oraz art. 236 § 1, 218 § 1 i 242 § 1 k.p.c., a nadto z powodu naruszenia interesu Państwa Ludowego.Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za usprawiedliwioną. Słusznie żali się skarżący, że wbrew ustalonemu stanowi faktycznemu uznał Sąd Wojewódzki, że "pozorność umowy (nabycia parceli przez Annę D.) nie została niczym wykazana". Wobec przyznania przez stronę pozwana faktu, że Anna D. nie nabyła parceli dla siebie, "pozorność" umowy - w tym znaczeniu, jakie określeniu temu nadają strony w niniejszej sprawie - jest bezsporna. Sporne było tylko, czy parcela została nabyta na rachunek samego Józefa D., czy również i na rachunek powoda. W dokonanych przez siebie ustaleniach, które z mocy art. 386 k.p.c. wiążą sąd rewizyjny, Sąd Powiatowy przyjął za udowodnione, że nabycie parceli nastąpiło na rachunek ich obu.W istocie rzeczy nie chodzi tu jednak o czynność pozorną w rozumieniu art. 70 § 1 p.o.p.c. Jak wynika bowiem z ustalonego stanu faktycznego, zawarta została w danym wypadku rzeczywista umowa sprzedaży parceli, z tym tylko zastrzeżeniem, że występująca w tej umowie nabywczym Anna D., działając na zewnątrz w imieniu własnym, nabyła parcelę nie na swój rachunek, lecz wystąpiła w charakterze powiernika. Zawiązany w ten sposób pomiędzy uczestnikami czynności stosunek obligacyjny uzasadniał po stronie zastąpionych, tzn. powoda i Józefa D., roszczenie o przeniesienie na nich nabytego przez Annę D. prawa własności parceli. Ciążący na Annie D. odpowiadający temu roszczeniu obowiązek złożenia stosownego oświadczenia woli przeszedł w sprawie niniejszej na jej spadkobierców, a w rezultacie końcowym - na pozwanych. W skład spadku po Annie D. wchodziła nie tylko własność parceli, lecz również zobowiązanie przeniesienia własności tej parceli na powoda i Józefa D., czego Sąd Wojewódzki w swych wywodach nie uwzględnił.Nietrafny jest nadto pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby wszelkie oświadczenia Józefa D. jako spadkobiercy Anny D., dotyczące uprawnień powoda do parceli, były bez znaczenia w sprawie, gdyż "nie zostały ujęte w formę aktu notarialnego", W stosunku wewnętrznym między uczestnikami czynności nabycia parceli chodzi bowiem nie o skutki rzeczowe, lecz o skutki obligacyjne, wynikające z faktu nabycia parceli przez powiernika. Do osiągnięcia tych skutków zachowanie szczególnej formy nie jest przez prawo wymagane.Powyższe błędne poglądy Sądu Wojewódzkiego uzasadniają uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej przeniesienia własności nieruchomości z powodu naruszenia prawa materialnego bez potrzeby rozważania zarzucanych uchybień proceduralnych Sądu Wojewódzkiego.Uchyleniu jednakże podlega także i wyrok Sądu Powiatowego. W stanie faktycznym przyjętym przez Sąd Powiatowy za podstawę wyrokowania brak jest bowiem ustaleń co do tego, kiedy powód wraz z Józefem D. nabyli sporną parcelę: przed czy po zawarciu umowy spółki, a nadto - czy własność spornej parceli weszła w skład majątku spółki?Jeśliby przy ponownym rozpoznaniu sprawy okazało się, że własność parceli stanowi składnik majątku spółki, należałoby uznać powództwo Jana P. za przedwczesne również i w tej części. W takim wypadku mógłby on dochodzić swych praw do parceli tylko w drodze likwidacji spółki (art. 579 i nast. k.z.). Jeżeli zaś majątek spółki nie obejmował własności parceli, to stanowiła ona ewentualnie współwłasność powoda i Józefa D., do której miałby zastosowanie obecnie art. 78 i nast. prawa rzeczowego, i wówczas roszczenie powoda o wyrażenie zgody na wpisanie jego udziału we współwłasności do ksiąg wieczystych podlegałoby rozpoznaniu niezależnie od jego roszczeń wynikających ze stosunku spółki.Oddalenie roszczenia powoda o wydanie części ruchomości (w tym również maszyn), stanowiących urządzenie warsztatu, nastąpiło także bez uzasadnionych powodów. Jeżeli pozew i dalsze pisma procesowe powoda nie zawierały - jak to przyjął Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - dokładnego określenia żądania, to Sąd powinien był wezwać powoda do uzupełnienia pozwu i zakreślić mu stosowny do tego termin. Oddalenie powództwa w tej części z tej tylko przyczyny, że "żądanie powoda nie zostało dokładnie określone", bez umożliwienia powodowi uzupełnienia stwierdzonych przez Sąd braków w pozwie, pozbawione jest jakichkolwiek podstaw.Oddalenie powództwa Jana P. bez dostatecznego wyjaśnienia sprawy godzi w swych skutkach również w interes Państwa Ludowego. Jak wynika bowiem z akt sprawy, powód, rzemieślnik, jest człowiekiem starszym, nie posiadającym bliższej rodziny. Poza udziałem w spółce, w której zyski czerpał głównie Józef D., innego majątku powód nie posiada. Jego wkład do spółki polegał przeważnie na osobistej pracy o charakterze produkcyjnym. Zamknięcie warsztatu przez spadkobierczynię Józefa D. spowodowało unieruchomienie przedsiębiorstwa będącego w pełnym ruchu dzięki osobistej staranności powoda (przyznanie Genowefy D.), a samego powoda pozbawiło pracy w tym przedsiębiorstwie. Nie jest zatem wyłączone, że wyrok odbiera powodowi, ekonomicznie biorąc, wynagrodzenie za jego osobistą pracę.Z tych powodów orzeczono jak w sentencji.