II CR 158/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: Z. Warman (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Haliny C. o zezwolenie na zmianę nazwiska małoletniej Elżbiety Janiny Z., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 6 października 1956 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i wniosek odrzucił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki dla m. Łodzi w Łodzi prawomocnym wyrokiem z dnia 16 maja 1956 r. rozwiązał z winy męża związek małżeński zawarty pomiędzy Wiesławem Pawłem Z. a Haliną Marią Z. z domu C., przy czym wykonywanie władzy rodzicielskiej nad córką Elżbietą Janiną, urodzoną dnia 17 grudnia 1949 r., powierzył matce.Na skutek oświadczenia złożonego w Urzędzie Stanu Cywilnego w P. rozwiedziona powróciła do nazwiska rodowego "C".We wniosku złożonym Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi w dniu 20 sierpnia 1956 r. Halina Maria C., powołując się na art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. Nr 18, poz. 95) prosiła o zezwolenie na zmianę nazwiska nieletniej córki Elżbiety Janiny Z. na nazwisko "C".Sąd Powiatowy dla m. Łodzi w Łodzi w Wydziale XII dla Nieletnich postanowieniem z dnia 6 października 1956 r. ustalił, że zmiana nazwiska Haliny Z.-C. w trybie powrotu do nazwiska rodowego "C" rozciąga się na nieletnią Elżbietę Janinę, urodzoną 17 grudnia 1949 r.Sąd Powiatowy w uzasadnieniu tego postanowienia stwierdził, że wnioskodawczyni zmieniła nazwisko w trybie art. 33 kodeksu rodzinnego, a nie w trybie dekretu z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk, uznał jednak, że dokonana zmiana nazwiska może być traktowana tak jak zmiana, o której mowa w art. 4 ust. 2 tego dekretu, ponieważ rozwiedziona żona również "zmienia" nazwisko męża na rodowe w trybie "uproszczonym" przewidzianym w kodeksie rodzinnym. Jeśli chodzi o przesłankę faktyczną wydanego orzeczenia, to Sąd Powiatowy przytoczył gorszący i demoralizujący tryb życia ojca małoletniej, która w tym stanie rzeczy może mieć interes prawny, aby nie nosić nazwiska ojca.Postanowienie to nie zostało zaskarżone i przy okazji wydawania w dniu 27 marca 1958 r. przez Sąd odpisu zostało potraktowane jako prawomocne.W dniu 24 lutego 1959 r Minister Sprawiedliwości złożył rewizję nadzwyczajną od tego postanowienia, wnosząc o jego uchylenie i odrzucenie wniosku na skutek naruszenia art. 2, 4 ust. 2, art. 6 dekretu z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. Nr 18, poz. 85) oraz art. 1 k.p.n. i art. 2 i 207 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.Rewizja nadzwyczajna podnosi, że w niniejszej sprawie nie zachodziła sytuacja wymieniona w art. 4 ust. 2 cytowanego dekretu z dnia 16 maja 1956 r., albowiem wnioskodawczyni, matka nieletniej Elżbiety Janiny Z. powróciła do rodowego nazwiska w trybie art. 35 kod. rodz., natomiast nie zmieniła nazwisku w sposób przewidziany w tym dekrecie. Sąd Powiatowy, interpretując rozszerzająco wskazany wyżej przepis, orzekł w przedmiocie zastrzeżonym wyłącznej kompetencji władz administracyjnych, wobec czego postanowienie w sprawie dotknięte jest nieważnością.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozpoznając merytorycznie sprawę dotyczącą zmiany nazwiska rodowego dziecka małoletniego, zwłaszcza wówczas, gdy ojciec tego dziecka nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, Sąd powinien w myśl art. 13 § 2 kodeksu postępowania niespornego wezwać do wzięcia udziału w sprawie tego ojca, jako osobę w oprawie niewątpliwie zainteresowaną.Sąd Powiatowy w niniejszej sprawie nie miał na uwadze tego, że osoba zainteresowana nie jest uczestnikiem postępowania, i nie wezwał do wzięcia w niej udziału Wiesława Pawła Z. ani osobiście, ani przez wyznaczonego w tym celu kuratora. Zapadłe przeto orzeczenie nie szkodzi ewentualnym prawom ojca nieletniej (art. 44 k.p.n.), a wobec tego, że uczestnikiem postępowania była tylko wnioskodawczyni i tylko jej został doręczony odpis zapadłego postanowienia przez nią nie zaskarżonego, postanowienie to stało się formalnie prawomocne. Z tego względu jest dopuszczalne złożenie rewizji nadzwyczajnej stosownie do art. 396 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.Wyłaniające się w niniejszej sprawie zagadnienie prawne wymaga przede wszystkim stwierdzenia, że społeczny problem nazwiska i jego ochrony jest regulowany przez różne dziedziny prawa. W szczególności zaś nabycie, nadanie i zmiana nazwiska stanowi przedmiot norm prawa cywilnego oraz administracyjnego.Gdy chodzi o nazwisko dziecka, podstawowym obowiązującym w tej mierze przepisem jest art. 36 § 1 kodeksu rodzinnego, który stanowa, że dziecko nosi nazwisko ojca, przy czym jeżeli ojciec nie jest znany, dziecko nosi nazwisko matki, a jeżeli oboje rodzice nie są znani, nazwisko nadaje dziecku władza opiekuńcza.Zmiana nazwiska dziecka przewidziana przez prawo cywilne może nastąpić tylko w wypadkach wyraźnie wskazanych w kodeksie rodzinnym. Są to wypadki związane z ustaleniem ojcostwa (art. 36 § 2), zawarciem małżeństwa przez rodziców po urodzeniu się dziecka (art. 37 § 1), zawarciem małżeństwa przez matkę dziecka, którego ojciec nie jest znany (art. 37 § 2), oraz z przysposobieniem (art. 68). Ponadto zmiana nazwiska na skutek uznania dziecka przez jego ojca (art. 43 k.r. w związku z art. 35 ust. 1 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r.) jest raczej konsekwencją zastosowania zasady wskazanej w art. 36 § 1 k.r. i stanowi tylko skutek prostej rejestracji takiego faktu.Zauważyć przy tym należy, że kodeks rodzinny nie przewiduje, aby rozwiązanie małżeństwa rodziców miało jakikolwiek wpływ na nazwisko dziecka. Tym samym z mocy art. 13 § 2 k.r. nie ma żadnego skutku w tym przedmiocie również unieważnienie małżeństwa rodziców dziecka.Poza wymienionymi więc wypadkami zmiana nazwiska dziecka może nastąpić tylko w trybie ustalonym przez przepisy prawa administracyjnego.Dekret z dnia 10 listopada 1945 r. o zmianie i ustaleniu imion i nazwisk (Dz. U. Nr 56, poz. 310 z późniejszymi zmianami) powierzał orzekanie w sprawach zmiany nazwisk wyłącznie organom administracji (art. 2). W kwestii nazwisk dzieci dekret ten stanowił w art. 8 ust. 2, że zmiana nazwiska rozciąga się na niepełnoletnie dzieci strony noszącej to samo nazwisko i na niepełnoletnie dzieci przysposobione.Tego rodzaju dyspozycja nie dawała wyraźnej wskazówki postępowania w wypadku, gdy zmiana nazwiska nie obejmowała jednego z rodziców małoletniego.Z kolei dekret z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. Nr 18, poz. 95) również stanowił, że o zmianie imienia lub nazwiska orzeka właściwy organ administracji państwowej (art. 6). W kwestii skutku zmiany nazwiska rodziców w stosunku do nazwiska małoletniego dziecka art. 4 ust. 1 stanowił, że zmiana nazwiska obojga rodziców rozciąga się na małoletnie dzieci, a art. 4 ust. 2 zastrzegał, że władza opiekuńcza rozstrzyga, czy zmiana ta rozciągnie się na małoletnie dzieci, jeżeli ma ona dotyczyć tylko jednego z rodziców.W tym miejscu należy przypomnieć, że dekret ten utracił moc, ponieważ uchwałą z dnia 19 listopada 1950 r. Sejm go nie zatwierdził, co ogłosił Prezes Rady Ministrów w obwieszczeniu z dnia 30 listopada 1956 r. (Dz. U. Nr 56, poz. 258). Niemniej jednak zaskarżone orzeczenie zapadło pod rządem omawianego dekretu i z powołaniem się na ten dekret, co powoduje konieczność sprawdzenia przez Sąd Najwyższy - na skutek wniesionej rewizji nadzwyczajnej - prawidłowości postępowania przed pierwszą instancją w niniejszej sprawie w świetle przepisów tego dekretu. Nadmienić przy tym należy, że stosownie do art. 26 ust. 1 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 232), nie można uważać nie zatwierdzonych przez Sejm dekretów za nie istniejące w ogóle. Również ogłoszenie ich w Dzienniku Ustaw (art. 26 ust. 2 Konstytucji) potwierdza, ze pierwotnie weszły one w życie i miały moc obowiązującą co najmniej do daty ogłoszenia o utracie tej mocy wskutek nieprzedstawienia ich Sejmowi do zatwierdzenia albo wskutek odmowy ich zatwierdzenia przez Sejm (por. art. 1 ust. 1 pkt 1 i pkt 4 oraz art. 4 ustawy z dna 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" - Dz. U. Nr 58, poz. 524). W tym przedmiocie właściwa będzie również interpretacja autentyczna zawarta w art. 56 ust. 5 uchwały Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 1 marca 1957 r. Regulamin Sejmu PRL (Monitor Polski z 1957 r. Nr 19, poz. 145 i z 1958 r. Nr 1, poz. 1), przepis ten bowiem stanowi, że Sejm, podejmując uchwałę o odmówieniu zatwierdzenia dekretu, wskazuje jednocześnie, od kiedy przepisy dekretu tracą moc obowiązującą.Nie bez znaczenia przy rozważaniu treści i zakresu art. 4 nie zatwierdzonego dekretu z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk jest to, że prawie identyczne brzmienie (z drobną zmianą stylistyczną jednego wyrazu) ma obowiązujący już od dnia 30 listopada 1956 r. (a więc bez żadnej luki interpretacyjnej) art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. Nr 56, poz. 254).Omawiany przepis dotyczy zagadnienia nazwiska małoletniego dziecka, jakie powstaje z okazji zmiany nazwiska rodziców. Zmiana zaś nazwiska rodziców, o jakiej mowa w art. 4 dekretu z dnia 16 maja 1956 r. oraz w art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. - to niewątpliwie tylko zmiana wymieniona w art. 1 tychże aktów prawodawczych, a więc zmiana, jaka następuje jedynie na zasadach określonych w przepisach tych aktów. Jest zaś rzeczą jasną, że decyzja w sprawie zmiany nazwiska w tym trybie jest decyzją administracyjną, wydaną przez powołane do tego właściwe organy administracji państwowej.W szczególności, jeżeli w myśl cytowanych przepisów art. 4 ust. 2 dekretu oraz art. 5 ust. 2 ustawy zmiana nazwiska ma dotyczyć tylko jednego z rodziców, to ewentualna zmiana nazwiska małoletniego dziecka następuje również na podstawie administracyjnego orzeczenia, wskazującego, czy i na jakie dziecko małoletnie rozciąga się udzielana zmiana. Nie wpływa na ten prawny stan rzeczy fakt, że w tej kwestii organ administracji nie orzeka na podstawie swego swobodnego uznania, lecz jest obowiązany zastosować się do uprzedniego wyłącznie właściwego rozstrzygnięcia przez władze opiekuńcze pytania wstępnego. Władza opiekuńcza bowiem ani nie orzeka o zmianie nazwiska jako takiej, ani nawet nie wypowiada się w sprawie dopuszczalności czy celowości takiej zmiany w ogóle. Jej rozstrzygnięcie nie przesądza wcale, czy organ administracji podejmie decyzję pozytywną na wniosek jednego z rodziców o zmianę jego nazwiska. Natomiast rozstrzygnięcie władzy opiekuńczej co do tego, czy zmiana nazwiska tylko jednego z rodziców ma się rozciągać na małoletnie dzieci (a nawet - na które z nich), ma moc wiążącą dla organu administracji w zakresie skutków orzeczenia o zmianie nazwiska w stosunku do wskazanych przez władze opiekuńcze dzieci.Jest to zatem jeden z wypadków, o jakich mowa w art. 74 obowiązującego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późniejszymi zmianami), gdy do wydania decyzji jest konieczne rozstrzygniecie pytania wstępnego podlegającego kompetencji innej władzy administracyjnej lub sądu, w związku z czym organ administracji powinien wstrzymać się z wydaniem orzeczenia ostatecznego. Sprawa zmiany nazwiska tylko jednego z rodziców i rozciągnięcie tej zmiany na małoletnie dzieci jest charakterystyczna dlatego, że została specjalnie przewidziana przez przepis ustawowy wskazujący wyraźnie na potrzebę uzyskania prejudycjalnego rozstrzygnięcia przez władzę opiekuńczą oraz na konieczność wstrzymania wydania orzeczenia administracyjnego do czasu uprawomocnienia się postanowienia władzy opiekuńczej; przepis ten zawiera zatem sugestię, że rozstrzygane przez sąd jako władze opiekuńczą pytanie może być przedmiotem sporu pomiędzy osobami zainteresowanymi.Przy takim stanie prawnym nie można się zgodzić z wyrażonym w rewizji nadzwyczajnej poglądem, jakoby wypadek, o jakim mowa w art. 4 ust. 2 omawianego dekretu, był jedynym wypadkiem, gdy o zmianie nazwiska dziecka rozstrzyga sąd - gdyby skarżący miał na myśli konstytutywny charakter wydanego orzeczenia, a nie jedynie jego moc wiążącą dla organu administracji wyłącznie kompetentnego do wydawania decyzji w sprawie zmiany nazwiska.Sąd Powiatowy dla m. Łodzi nie miał na uwadze powyższego stanu rzeczy przy rozpoznawaniu złożonego w niniejszej sprawie wniosku. W szczególności z naruszeniem art. 1, 4 i 6 dekretu z dnia 16 maja 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (dekretu obowiązującego w czasie rozpoznawania wniosku) Sąd ten uznał, że "zmiana" nazwiska wnioskodawczyni przeprowadzona w trybie przewidzianym w art. 33 kodeksu rodzinnego jest równoznaczna ze zmianą, jaka może nastąpić na podstawie tego dekretu jedynie w trybie administracyjnym, nie mówiąc już o tym, ze ogólnemu pojęciu używanego w pobocznej mowie wyrazu "zmiana" sąd nadał znaczenie nie odpowiadające ściśle sytuacji prawnej, w której nie chodzi o zmianę nazwiska sensu stricto, lecz jedynie o "powrót" do nazwiska używanego przez kobietę przed zawarciem małżeństwa.Rozpoznając wniosek złożony w sprawie, która nie została przez żaden przepis przekazana do rozpoznania przez sąd powszechny w trybie postępowania niespornego, Sąd Powiatowy naruszył art. 1 k.p.n. oraz art. 2 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310).Na skutek wydania orzeczenia w sprawie, która nie należy do zakresu spraw rozstrzyganych przez sądy powszechne, wydane przez Sąd Powiatowy dla m. Łodzi zaskarżone rewizją nadzwyczajną orzeczenie z dnia 6 października 1956 r. zawisło niejako w próżni i nie mogło ulec wykonaniu.Wskazuje na to m.i. znajdujące się w aktach sprawy pismo Urzędu Stanu Cywilnego w X z dnia 28 marca 1958 r., przy którym zwrócono Sądowi wypis postanowienia z wyjaśnieniem, że nie jest możliwe dokonanie na jego podstawie wzmianki w akcie urodzenia dziecka. Istotnie bowiem, poza wzmiankami dodatkowymi w kwestii zmiany nazwiska dziecka, jakie mogą być wpisane na marginesie aktu urodzenia w myśl art. 35, 38, 39, i 40 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r., a więc w wypadkach, gdy zmiana nazwiska dziecka jest skutkiem zdarzeń wskazanych w cytowanych na wstępie przepisach kodeksu rodzinnego - wzmianka o zmianie nazwiska orzeczonej w trybie administracyjnym może być dokonana na podstawie art. 10 tego prawa tylko na podstawie orzeczenia właściwego organu. W szczególności zaś § 1 zarządzenia nr 390 Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1955 r. w sprawie określenia organów państwowych obowiązanych do zawiadomienia urzędów stanu cywilnego o zdarzeniach i o aktach mających stanowić podstawę wpisu do ksiąg stanu cywilnego (Monitor Polski Nr 124, poz. 1615), wydanego na podstawie art. 20 prawa o aktach stanu cywilnego, nie wymienia orzeczenia sądowego, które - poza wypadkami wskazanymi w kodeksie rodzinnym - mogłoby być podstawą do odnotowania zmiany nazwiska, natomiast podstawa taka może być wskazany w § 3 ust. 1 pkt 1 zarządzenia odpis prawomocnej decyzji prezydium rady narodowej w sprawie zmiany nazwiska.Z tych przeto względów złożony w niniejszej sprawie przez Halino Marię C. wniosek ulegał odrzuceniu na mocy art. 2 i 207 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.Uwzględnieniu wniosku rewizji nadzwyczajnej w tej mierze nie stoi na przeszkodzie upływ terminu wymienionego w art. 399 § 1 k.p.c., ponieważ Sąd Powiatowy orzekł w sprawie niepodlegającej orzecznictwu sądów powszechnych. Na mocy więc art. 399 § 2 k.p.c. oraz art. 398 w związku z art. 387 k.p.c. i art. 4 k.p.n. zaskarżone rewizją nadzwyczajną postanowienie Sądu Powiatowego ulega uchyleniu, a złożony wniosek - odrzuceniu.Zauważyć jeszcze wypada, że jeśli przesłanki tego wniosku mogą prowadzić do uznania, iż ze względów społecznych jest pożądana zmiana nazwiska małoletniego dziecka (Z.) na nazwisko matki (C.), to wnioskodawczyni nie jest pozbawiona możności wystąpienia w imieniu nieletniej Elżbiety Janiny Z., której jest ustanowionym przedstawicielem, o zmianę nazwiska we właściwym trybie na podstawie obowiązującej obecnie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. Nr 56, poz. 254). Jednakże wówczas o zmianie nazwiska nieletniej orzekać będzie samodzielnie właściwy organ administracji państwowej, gdyż wtedy ani nie zachodzi potrzeba, ani nie wymaga tego prawo, aby uzyskiwać w tym względzie wstępne orzeczenie władzy opiekuńczej.