IV KO 65/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes M. Paluch. Sędziowie: J. Zembaty (sprawozdawca), A. Kafarski. Prokurator: J. Jackiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Marii G., osk. z art. 239, 256 i 263 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Kielcach, Ośrodek w Radomiu, w trybie art. 390 k.p.k. kwestie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy w przypadku, gdy w sprawie prywatno-skargowej zapadł prawomocny wyrok skazujący, w którym sąd wbrew art. 439 § 2 k.p.k. nie zasądził kosztów postępowania od oskarżonego na rzecz oskarżycieli prywatnych, można zasądzić należne koszty postanowieniem?2. Czy postanowienie tego rodzaju winien wydać sąd I instancji i czy jest ono zaskarżalne w drodze zażalenia?3. Czy niezłożenie przez oskarżycieli prywatnych wniosku o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania zwalnia sąd od obowiązku rozstrzygnięcia tej kwestii z urzędu, czy też przepis art. 439 § 2 k.p.k. ma charakter obligatoryjny i sąd winien zasądzić koszty niezależnie od tego, czy strona złożyła konkretny wniosek?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Każde postępowanie karne pociąga za sobą mniejsze lub większe koszty, które w toku postępowania wykłada przede wszystkim Skarb Państwa, a niekiedy oskarżyciel prywatny, powód cywilny lub oskarżony. Wydatki poniesione przez Skarb Państwa i wyżej wymienione osoby tytułem kosztów postępowania mogą jednak lub muszą podlegać w całości lub w części zwrotowi na rzecz Skarbu Państwa lub wyżej wymienionych osób, w zależności od rodzaju tych wydatków, stanowiska procesowego osób, które je wyłożyły, wyników postępowania, daty śmierci oskarżonego i sytuacji materialnej lub rodzinnej oskarżonego albo oskarżyciela prywatnego (art. 439-448 i 459 k.p.k.). O tym, które koszty postępowania i w jakiej wysokości oraz na czyją rzecz podlegają zwrotowi, decyduje sąd (pierwszej instancji lub rewizyjny); swoje orzeczenie w tym przedmiocie sąd obowiązany jest umieścić w wyroku lub w postanowieniu kończącym postępowanie z urzędu (art. 438 i 444 k.p.k.), tj. niezależnie od tego, czy strony złożyły wniosek o zasądzenie na ich rzecz lub na rzecz Skarbu Państwa wyłożonych przez nie kosztów postępowania, oraz niezależnie od tego, czy chodzi o koszty należne Skarbowi Państwa, czy też o koszty należne oskarżycielowi prywatnemu, powodowi cywilnemu lub oskarżonemu. W kodeksie postępowania karnego bowiem nie ma przepisu odpowiadającego przepisowi art. 110 k.p.c., według którego strona żądająca zwrotu kosztów powinna, pod rygorem utraty tego roszczenia, przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia złożyć sądowi spis kosztów albo zgłosić wniosek o przyznanie jej kosztów według norm przepisanych, przeciwnie, znajdują się w nim przepisy (art. 438-448 i 459), z których wynika, że sądy są obowiązane orzekać zawsze o kosztach postępowania z urzędu i niezależnie od stanowiska procesowego osób mających je ponosić.Zasada ta obowiązuje bezwzględnie i nie dopuszcza żadnych wyjątków nie tylko, gdy chodzi o koszty postępowania należne Skarbowi Państwa, lecz również, gdy idzie o koszty postępowania należne oskarżycielowi prywatnemu lub powodowi cywilnemu od oskarżonego albo oskarżonemu od oskarżyciela prywatnego, z tą jedynie różnicą, że osoby te mogą zrzec się zasądzonych na ich rzecz kosztów lub ich nie egzekwować, i to niezależnie od sytuacji materialnej lub rodzinnej osoby zobowiązanej przez sąd do poniesienia tych kosztów (arg. z art. 411, 414 § 1 i 459 § 3 k.p.k.).2.Wyrok lub postanowienie sądu o umorzeniu postępowania, które wbrew nakazowi zawartemu w art. 438-448 i 459 k.p.k. nie zawierają orzeczenia o tym, kto i w jakiej części oraz na czyją rzecz ma ponieść koszty postępowania, obraża te przepisy. Taki wyrok może więc być zaskarżony skutecznie rewizją (art. 371 pkt 2 k.p.k.), a postanowienie - zażaleniem (art. 353 § 1 k.p.k.), przy czym sąd, który wydał takie postanowienie, może je uznać za zasadne i sam się do niego przychylić (art. 356 § 1 k.p.k.). Jeżeli zaś orzeczenia te uprawomocniły się, to mogą być zaskarżone skutecznie tylko rewizją nadzwyczajną. Wymienionych orzeczeń nie może natomiast naprawić sąd, który je wydał, z wyjątkiem wspomnianego dopiero co wypadku przewidzianego w art. 356 § 1 k.p.k. Takie bowiem orzeczenia, pomimo że są błędne, stwarzają wobec ich prawomocności prawa i obowiązki dla osób zainteresowanych, tak że mogą być zmienione tylko w następstwie wniesionego od nich środka prawnego.3.Jak już wyżej wspomniano, przepisy art. 439-448 i 459 k.p.k. nakładają na sądy obowiązek orzekania - w wyrokach i w postanowieniach o umorzeniu postępowania - o tym, kto i w jakiej części oraz na czyją rzecz ma ponosić koszty postępowania.Ani te przepisy, ani inne nie nakładają natomiast na sądy obowiązku ustalenia w wyroku i w postanowieniu o umorzeniu postępowania samej wysokości kosztów postępowania. Jest to zrozumiałe, gdy się zważy, że wysokość kosztów postępowania jest sądom niejednokrotnie nie znana w chwili wydawania wyroku lub postanowienia o umorzeniu postępowania, skoro np. według art. 14 ust. 1 dekretu z dn. 26.X.1950 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 445) świadkowie, biegli i tłumacze, którzy byli wezwani na rozprawę, mogą zgłaszać żądanie przyznania przypadających im należności również nazajutrz po zakończeniu rozprawy, a należności takie należą do kosztów postępowania (art. 448 lit. d) k.p.k.). Ze stanowiska obowiązujących przepisów nie ma więc przeszkód uniemożliwiających ustalenie przez sądy samej wysokości kosztów postępowania w dodatkowych postanowieniach. Wydawanie takich dodatkowych postanowień obciąża jednak sądy dodatkową pracą oraz przewleka ściąganie należności sądowych, wobec czego sądy powinny w zasadzie korzystać z tego swego uprawnienia tylko wówczas, gdy wysokość kosztów postępowania jest im nie znana w chwili wydawania wyroku lub postanowienia o umorzeniu postępowania.4.Postanowienie sądu ustalające samą wysokość kosztów postępowania jest postanowieniem dotyczącym wykonania wyroku. Wynika to z przepisów art. 411 i 414 § 1 k.p.k., które mówią wyraźnie również o kosztach postępowania i są zamieszczone w rozdziale I księgi IX k.p.k., zatytułowanym "Wykonanie wyroku". Wszelkie więc wątpliwości i zarzuty co do obliczania wysokości tych kosztów rozstrzyga sąd pierwszej instancji, który w danej sprawie wyrokował (art. 416 § 1 k.p.k.), a na jego postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie (art. 416 § 2 k.p.k.). Za dopuszczalnością zażalenia na te postanowienia przemawia nadto niewątpliwy fakt istnienia możliwości zaskarżania tych orzeczeń sądu, które dotyczą kosztów postępowania, a które zostały umieszczone w wyroku lub w postanowieniu o umorzeniu postępowania.Skoro więc środek prawny przysługuje od zasady przyjętej co do kosztów w wyroku lub w postanowieniu o umorzeniu postępowania - a która, gdy chodzi o koszty, odgrywa praktycznie niemal zawsze mniej istotną rolę od ich wysokości - to również powinien on przysługiwać od dodatkowych postanowień w przedmiocie kosztów ustalających tylko ich wysokość, zwłaszcza że nie ulega również wątpliwości, iż rewizją lub zażaleniem można zaskarżyć nie tylko samą zasadę kosztów, lecz i ich wysokość, gdy ją ustalono w wyroku lub w postanowieniu o umorzeniu postępowania.Z tych względów rozstrzygnięto jak w konkluzji postanowienia.