I KO 170/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes St. Kurowski. Sędziowie: M. Paluch (współsprawozdawca), J. Potępa, E. Merz, J. Zembaty, A Bachrach, J. Majewski, M. Budzianowski, M. Kulesza, A. Poźniczek, S. Dąbrowski, A. Pyszkowski, A. Kafarski, M. Fic, H. Kempisty, S. Kalinowski (sprawozdawca), W. Ostrowski, F. Korzeń, J, Dziowgo, K. Wagner, M. Dźbikowski, Z. Kapitaniak, T. Gdowski, K. Dobesz, M. Stępczyński, A. Górski. Zastępca Generalnego Prokuratora: M. Mazur i Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1957 r. N.S. 22/57/11, zgłoszonego na zasadzie art. 26 § 1 u.s.p., o wyjaśnienie następującej kwestii prawnej:"Czy sąd w sprawie wszczętej w trybie prywatno-skargowym uprawniony jest do umorzenia postępowania z powodu znikomej społecznej szkodliwości czynu?"i po wysłuchaniu wniosku Prokuratora,uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI.Zasady techniki ustawodawczej nakazują, aby w jednym artykule normować jednorodną materię. Zagadnienia odrębne winny być unormowane w odrębnych artykułach.Przepis art. 49 k.p.k. stanowi jednolitą całość i normuje jednakowy dla prokuratora i sądu obowiązek umorzenia postępowania w wypadku, gdy społeczne niebezpieczeństwo czynu jest znikome. Przepis ten rozstrzyga, który z tych organów umarza postępowanie, uzależniając kompetencje prokuratora i sądu od stadium, w jakim dany proces się znajduje. Przed wniesieniem aktu oskarżenia postępowanie umarza prokurator. Po wniesieniu aktu oskarżenia postępowanie z powodu istnienia znikomej społecznej szkodliwości czynu umarza sąd.Przy stosowaniu przepisu art. 49 k.p.k. prawa prokuratora i sądu są równe, warunki zastosowania przepisu takie same, zastosowanie przepisu rodzi te same skutki, trzeba więc uznać, że przepis ten unormował jednolicie instytucję umorzenia postępowania z powodu znikomego społecznego niebezpieczeństwa czynu zarzucanego oskarżonemu.Z zasady, że jeden przepis normuje jedną materię, wynika w wypadku quaestionis, iż taki sam obowiązek prokuratora i sądu dotyczy tych samych spraw. Byłoby błędem legislacyjnym, którego zakładać przecież nie należy, gdyby przepis w jednej części zdania dotyczył tylko spraw z publicznego oskarżenia, a w drugiej części tego samego zdania dotyczył zarówno spraw o przestępstwa ścigane z urzędu, jak i spraw o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego.Skoro więc obowiązek umorzenia procesu, toczącego się w stosunku do czynu o znikomym niebezpieczeństwie społecznym, odnosi się w równej mierze (aczkolwiek rozdzielone są kompetencje w zależności od tego, który z tych organów jest w danym stadium postępowania dominus litis) do prokuratora i do sądu, to należy z tego wyciągnąć wniosek, że w tych sprawach, w których prokurator nie ma prawa umorzyć procesu w trybie art. 49 k.p.k., prawo to nie przysługuje również sądowi.II.Przepis art. 49 k.p.k. znajduje się w księdze drugiej kodeksu postępowania karnego, ustalającej prawa i obowiązki procesowe stron, obrońców i pełnomocników, jednakże został on umieszczony w rozdziale drugim tej księgi, traktującym o oskarżycielu publicznym. Argument więc powołujący się na systematykę ustawy przemawia również za tezą, że przepis art. 49 k.p.k. stosuje się tylko do spraw o przestępstwa ścigane z urzędu. Oskarżyciel publiczny bowiem w myśl art. 48 § 1 k.p.k. jest obowiązany wnosić oskarżenie w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu. Nie ulega więc żadnej wątpliwości, że w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu przepis art. 49 k.p.k. może być stosowany. Ponieważ jednak obecna procedura karna przewiduje pewien zakres uprawnień oskarżyciela publicznego także w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, przeto powstaje zagadnienie, czy oskarżyciel publiczny może umorzyć na podstawie art. 49 k.p.k. postępowanie toczące się w sprawie o przestępstwo z oskarżenia prywatnego, jeżeli uzna, że społeczne niebezpieczeństwo czynu, o który dany proces się toczy, jest znikome.Odpowiedź negatywna wynika z następujących przesłanek.Warunkiem nieodzownym uprawniającym do zastosowania przepisu art. 49 k.p.k. jest stwierdzenie, że społeczne niebezpieczeństwo czynu, o który proces się toczy, jest znikome. To właśnie znikome społeczne niebezpieczeństwo czynu sprawia, że niecelowe jest prowadzenie procesu karnego, i dlatego ustawa nakazuje umorzenie postępowania o ten czyn, gdyż nie leży w interesie społecznym prowadzenie procesu przeciwko sprawcy czynu o znikomej społecznej szkodliwości.Przestępstwa, których ściganie ustawa przekazała oskarżycielowi prywatnemu, są często przestępstwami o znikomej szkodliwości społecznej. Jednakże wśród przestępstw prywatno-skargowych są i takie, które np. ze względu na osobę pokrzywdzonego, okoliczności popełnienia czynu itp. uzyskują taki stopień społecznego niebezpieczeństwa, że celowe się staje w interesie społecznym objęcie oskarżenia przez prokuratora. Z tych powodów przepis art. 65 § 1 k.p.k. nadaje prokuratorowi prawo do objęcia oskarżenia w sprawie o przestępstwo z oskarżenia prywatnego, jeżeli uzna on, że w danym, konkretnym wypadku interes publiczny wymaga, aby prokurator objął ściganie. Oczywiście nie może być mowy o objęciu oskarżenia przez prokuratora w sprawie o przestępstwo o znikomym społecznym niebezpieczeństwie. Byłoby to sprzeczne z przepisem art. 65 § 1 k.p.k.Wynika z tego, że w sprawach z prywatnego oskarżenia prokurator może działać tylko wtedy, gdy czyn nie jest znikomo niebezpieczny i że to działanie polegać może jedynie na objęciu oskarżenia, a nie na umorzeniu procesu.Przez objęcie oskarżenia prokurator nie unicestwia skargi prywatnej ani zagwarantowanych przez obowiązujące prawo uprawnień pokrzywdzonego do wystąpienia z taką skargą. Skarga prywatna pozostaje w zawieszeniu i odżywa, gdy prokurator odstępuje od oskarżenia (art. 65 § 3 i 4 k.p.k.), albowiem oskarżyciel prywatny może nadal popierać swe oskarżenie albo od niego odstąpić. Obowiązujące prawo zapewnia obywatelowi swobodę decyzji w sferze jego uprawnień w zakresie ścigania przestępstw z prywatnego oskarżenia.Przepis art. 65 k.p.k. został wprowadzony jako rozszerzenie zakresu pomocy, którą państwo udziela pokrzywdzonemu przez przestępstwo. Skoro napadnięty przez chuliganów pokrzywdzony nie chce - z obawy przed nimi - wszczynać procesu o znieważenie lub naruszenie nietykalności cielesnej czy uszkodzenie mienia, to wówczas przychodzi mu z pomocą prokurator i obejmuje ściganie.Byłoby sprzeczne z tym rozszerzeniem zakresu pomocy ograniczenie prawa skargi pokrzywdzonego, który wystąpił ze skargą, uznając subiektywnie, że czyn jest społecznie szkodliwy. Instytucja, której celem jest ochrona obywatela, nie może zwracać się przeciwko niemu.Szczególnie w jaskrawy sposób przedstawiałoby się to w wypadku, gdy oskarżyciel prywatny zwraca się do sądu o wzięcie go w obronę przed krzywdzicielem, a sąd, nie rozpoznając sprawy, na podstawie samego (często nieudolnie napisanego) aktu oskarżenia mógłby umorzyć postępowanie, uznając, że czyn jest znikomo społecznie szkodliwy.W procesie toczącym się z oskarżenia prywatnego oskarżyciel prywatny nigdy (aż do wydania prawomocnego orzeczenia) nie przestaje być dysponentem oskarżenia w sprawie o przestępstwo prywatno-skargowe. W szczególności prokurator nie może umorzyć dochodzenia przeprowadzonego stosownie do art. 232 § 2 k.p.k., a sąd nie mógłby umorzyć postępowania, gdyby prokurator po objęciu oskarżenia na podstawie art. 65 § 1 k.p.k. złożył później wniosek o umorzenie postępowania na mocy art. 49 k.p.k. Szczególna pozycja oskarżyciela prywatnego na tym właśnie w postępowaniu karnym polega, że w sprawach o te przestępstwa pokrzywdzony ma prawo domagać się od sądu ukarania sprawcy bez względu na nieznaczny z reguły stopień społecznego niebezpieczeństwa czynów ściganych w trybie prywatnego oskarżenia.Inna wykładnia udaremniłaby w praktyce (w znacznym odsetku wypadków) możność ukarania przez sąd sprawców takich czynów, którymi obywatel czuje się pokrzywdzony w zakresie swych praw chronionych ustawą karną.