I CR 649/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Związku Spółdzielni Spożywców przeciwko Teresie Z. o 930 zł 90 gr, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego P.R.L. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 11 marca 1955 r., rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 29 czerwca 1953 r. zasądził od pozwanej Teresy Z. na rzecz powoda sumę 930 zł 90 gr tytułem zwrotu zaliczek pobranych przez pozwaną w 1950 r. na koszty prowadzenia kursu kierowników stołówek powodowego Związku, którego to kursu pozwana była kierowniczką. Zgłoszony przez pozwaną zarzut prekluzji z art. 473 k.z., oparty na tym, że istniejący między stronami stosunek pracy rozwiązany został w dniu 30 czerwca 1950 r., powództwo zaś wniesiono w dniu 28 października 1952 r., Sąd Powiatowy pominął uznając, że prekluzja nie ma zastosowania do roszczeń jednostek gospodarki uspołecznionej wobec byłych ich pracowników z tytułu powierzonego ich pieczy mienia społecznego. Sąd Powiatowy odmówił ponownego zbadania świadka F., powołanego przez pozwaną na stwierdzenie okoliczności, że zaliczki, o które chodzi w sprawie, pobrała w zastępstwie tego świadka w czasie jego choroby na koszty prowadzonego przez niego równocześnie innego kursu dla kierowników gospod oraz że wyliczyła się z ich wydatkowania wobec tegoż świadka, stojąc na stanowisku, że dowód ten zgłoszony został jedynie dla zwłoki oraz że nawet gdyby fakty powyższe były prawdziwe powód nie mógłby "rościć pretensji do świadka F., gdyż tenże całkowicie się z nim rozliczył". Na skutek rewizji pozwanej Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 11 marca 1955 r. wyrok Sądu Powiatowego zmienił i powództwo Związku Spółdzielni Spożywców oddalił. Sąd Wojewódzki z powołaniem się na uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1954 r. I CO. 47/54 ("Nowe Prawo" Nr 1/55) uznał, że odpowiedzialność pozwanej za nierozliczenie się z pobranych kwot oparta jest na art. 239 k.z. oraz że "strona powodowa nie udowodniła, że szkoda u niej powstała była wynikiem czynu niedozwolonego" i na tej podstawie doszedł do wniosku, że prekluzja z art. 473 k.z. ma w danym wypadku zastosowanie.Powyższy wyrok zaskarżył Prokurator Generalny P.R.L. rewizją nadzwyczajną opartą na zarzucie naruszenia interesu Państwa Ludowego oraz art. 473 k.z., w której wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Dla poparcia swego stanowiska prawnego skarżący powołuje się na pogląd wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1955 r. w sprawie I CR. 2002/54, zgodnie z którym nierozliczenie się przez pracownika (głównego księgowego spółdzielni) w przepisanym terminie z pobranych zaliczek pieniężnych stanowi "czyn niedozwolony w rozumieniu art. 134 k.z.". Pogląd powyższy dotyczył jednak zaliczek na koszty podróży służbowych, które według dokonanych w sprawie ustaleń nie zostały wydatkowane i w sposób niesporny podlegały zwrotowi, do czego nawet dłużnik już po rozwiązaniu stosunku pracy zobowiązał się. W sprawie zaś niniejszej powodowy Związek nie twierdzi, by pozwana nie użyła zaliczek na potrzeby pracodawcy, lecz opiera swe roszczenie jedynie na fakcie nie wyliczenia się pozwanej.Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1954 r. I CO. 47/54 w uzasadnieniu swym stwierdza, że w razie wyrządzenia jednostce gospodarki uspołecznionej szkody przez pracownika w czasie trwania stosunku pracy "mogą zachodzić przypadki popełnienia przez pracownika czynu, który by z mocy art. 134 k.z. pociągnął za sobą odpowiedzialność także w tym wypadku, jeśliby sprawca szkody nie był pracownikiem".Z reguły chodzić tu będzie o takie zawinione postępowanie lub zachowanie się pracownika, które narusza nie tylko obowiązki wynikające z umowy o pracę, lecz zarazem sprzeczne jest z prawem lub zasadami współżycia społecznego, jeżeli przy tym pozostaje ono w związku przyczynowym z wyrządzeniem szkody. Wyjątkowo może wchodzić w rachubę także naruszenie obowiązków wynikających ze stosunku pracy, lecz tylko wówczas, gdy naruszenie takie wypełnia dyspozycję art. 286 k.k., tj. gdy czyn pracownika polega na zawinionym działaniu na szkodę interesu publicznego lub prywatnego i gdy działanie takie szkodę w rzeczywistości wywołało.Ponieważ właściwe zakwalifikowanie podstawy prawnej roszczenia wiąże się w danym wypadku z kwestia prekluzji, a tym samym przesądza o zakresie dalszego postępowania, zagadnienie to wymaga najczęściej rozstrzygnięcia w początkowej fazie sprawy i siłą rzeczy opierać się musi w znacznej mierze na twierdzeniach stron.W niniejszej sprawie powodowy Związek twierdził, że pozwana nie wyliczyła się z części zaliczek, które pobrała jako kierowniczka kursu w ośrodku szkoleniowym. Pozwana wyjaśniła, że poszukiwaną kwotę pobrała w zastępstwie chorego kolegi F., kierownika innego równocześnie prowadzonego przez Związek kursu szkoleniowego, wydatkowała ja na cele tego kursu i rozliczyła się z niej wobec tegoż kolegi, który, jej zdaniem, przejął w ten sposób obowiązek wyliczenia się w stosunku do Związku. Powodowy Związek zaprzeczył, by świadek F. rozliczył się z kwot poszukiwanych od pozwanej i oponował przeciwko dopuszczeniu świadków na okoliczność rozliczeń. Przez cały czas postępowania, a także w postępowaniu rewizyjnym, które toczyło się już po zapadnięciu powołanej wyżej uchwały składu 7 sędziów w sprawie I CO. 47/54, powodowy Związek nie twierdził jednak, by pozwana pobrane tytułem zaliczek kwoty zatrzymała dla siebie, nie wydatkując ich na potrzeby Związku (art. 216 § 2 k.p.c.). W okolicznościach sprawy brak też jakichkolwiek konkretnych przesłanek, które nasuwałyby podejrzenie w tym kierunku i mogłyby usprawiedliwić oparty na art. 236 § 1 k.p.c. obowiązek sądu podjęcia z urzędu kroków w celu wyjaśnienia, czy takie postępowanie pozwanej nie miało miejsca.W tym stanie rzeczy ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że brak jest przesłanek do przyjęcia, by szkoda strony powodowej wynikła z czynu niedozwolonego pozwanej, nie wykazuje ani sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem, ani wadliwości w jego dokonaniu. Jak to już bowiem wynika z poprzednich rozważań, nie wyliczenie się pracownika z zaliczek otrzymanych w związku ze stosunkiem pracy, stanowi naruszenie obowiązku wypływającego z tego stosunku, staje się zaś czynem niedozwolonym o tyle tylko, o ile z brakiem wyliczenia łączy się fakt niewydatkowania pobranych kwot zgodnie z ich przeznaczeniem (lub nawet wbrew przeznaczeniu lecz na zaspokojenie potrzeb pracodawcy) i zatrzymanie ich przez pracownika dla siebie, jeżeli poza tym nastąpiło to z winy umyślnej pracownika lub na skutek jego niedbalstwa. Tylko w takiej sytuacji działanie lub zaniechanie ma charakter zawinionego działania bezprawnego, które z mocy art. 134 k.z. pociągałoby odpowiedzialność za szkodę każdej osoby, bez względu na to, czy łączył ją uprzednio z pokrzywdzonym inny stosunek prawny.Z wyłuszczonych wyżej zasad zarzuty rewizji nadzwyczajnej nie mogły być uwzględnione, w związku z czym Sąd Najwyższy na mocy art. 398 i 383 k.p.c. orzekł jak w sentencji.