IV CR 2001/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa P. o ustalenie treści testamentu szczególnego Władysława G., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Powiatowego w Toruniu z dnia 6 października 1952 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Toruniu po rozpoznaniu wniosku Józefa P o stwierdzenie treści testamentu ustnego Władysława G., który zmarł w dniu 25 czerwca 1953 r., postanowił:"stwierdzić treść testamentu ustnego Władysława G., zmarłego 25 czerwca 1953 r., jak następuje: «Dnia 4 czerwca 1953 r., na wypadek mej śmierci przekazuję Józefowi P. przyrządy, świadectwa ochronne i polecam mu dalsze prowadzenie prac nad konstrukcją solarymetrów i aktynometrów mego pomysłu»".Dnia 15 listopada 1954 r. Prokurator Generalny PRL wniósł rewizję nadzwyczajną, domagając się, aby Sąd Najwyższy uchylił postanowienie Sądu Powiatowego i wniosek Józefa P. odrzucił. Zdaniem rewizji nadzwyczajnej, zaskarżone postanowienie zapadło z obrazą art. 1, 13 § 1 i 3 k.p.n., dotknięte jest nieważnością i narusza interes Państwa Ludowego.Obraza art. 1 k.p.n. polega na rozpoznaniu wniosku o ustalenie treści testamentu ustnego w trybie postępowania niespornego, mimo że brak jakiejkolwiek normy szczególnej, wymaganej przez powołany wyżej przepis, która odsyłałaby sprawy te na drogę takiego właśnie postępowania. Treść testamentu ustnego może być, zdaniem rewizji nadzwyczajnej, stwierdzona wyłącznie w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku. Żaden bowiem przepis prawa nie przewiduje możności prowadzenia postępowania niespornego, którego wyłącznym przedmiotem byłoby ustalenie treści testamentu.Art. 13 § 1 i § 3 naruszony został wskutek niewezwania do udziału w sprawie osób zainteresowanych, a mianowicie spadkobierców Władysława G., którzy są uczestnikami toczącego się przed tym samym sądem postępowania o dział spadku. Osoby te oraz b. Wydział Prawny Prezydium WRN w Bydgoszczy jako przedstawiciel Skarbu Państwa nie miały możności obrony swoich praw i dlatego postępowanie Sądu Powiatowego dotknięte jest, zdaniem skarżącego, nieważnością.Pełnomocnik Józefa P. wnosił o oddalenie rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie występujących w sprawie zagadnień wymaga zajęcia stanowiska co do istoty dokonanych przez Sąd Powiatowy czynności i zapadłego postanowienia.Rewizja nadzwyczajna, sugerując się nazwą, jaką Józef P. nadał swemu wnioskowi ("o stwierdzenie treści testamentu ustnego") oraz faktem, że po przesłuchaniu świadków Sąd wydał postanowienie ("Sąd... postanowił stwierdzić treść testamentu ustnego"...), wychodzi z założenia, że toczyło się jakieś bliżej nieokreślone, przez prawo nie przewidziane postępowanie.Założenie to jest błędne i polega na nieporozumieniu.W istocie rzeczy bowiem Sąd Powiatowy dokonał czynności przewidzianych w art. 50 dekretu o post. spadk., a mianowicie na wniosek Józefa P. zbadał świadków testamentu ustnego, tj. sporządził tzw. protokół przesłuchania (art. 50 in fine).Celem tej czynności jest niewątpliwie ujawnienie treści testamentu dla utrwalenia woli testatora. Jest to więc czynność pokrywająca się z ogłoszeniem testamentu. Ogłoszenie testamentu pisemnego polega na jego odczytaniu, ogłoszenie testamentu ustnego, którego treść została spisana przez świadków (art. 82 zdanie drugie pr. spadk.), na odczytaniu pisma zawierającego treść testamentu ustnego. Testamentu ustnego, którego treść nie została spisana przez świadków, nie ogłasza się. Przesłuchanie świadków i sporządzenie protokołu tego przesłuchania (art. 50 dekretu o post. spadk.) zastępuje w tych wypadkach ogłoszenie testamentu (por. Gwiazdomorski: "Prawo spadkowe", t. II Wrocław 1952 r., P.W.N., str. 380).Brak byłoby jakiejkolwiek podstawy do tego, aby traktować czynności przewidziane w art. 50 dekretu o post. spadk. jako samodzielną - w rozumieniu art. 180 dekretu o post. spadk. - odrębną od ogłoszenia testamentu część postępowania, której przeprowadzenie otwierałoby dopiero możliwość dokonania dalszej czynności, tj. ogłoszenia testamentu, a więc polegającej na odczytaniu zeznań uprzednio przesłuchanych świadków.W istocie więc Sąd Powiatowy dokonał ogłoszenia testamentu ustnego i na tę ocenę charakteru i wyników postępowania w niczym wpłynąć nie może fakt, że Sąd jak gdyby podsumował w treści swego "postanowienia" zeznania przesłuchanych świadków.W tym stanie rzeczy zarzuty rewizji nadzwyczajnej, dotyczące niewłaściwego trybu postępowania są bezprzedmiotowe.Nie może także utrzymać się zarzut obrazy art. 13 § 1 i § 3 k.p.n. Skoro bowiem protokół przesłuchania świadków testamentu ustnego jest równoznaczny z jego ogłoszeniem, do postępowania w tym przedmiocie powinny były mieć zastosowanie nie ogólne przepisy k.p.n., lecz przepis szczególny art. 53 § 2 dekretu o post. spadk., który nie wymaga zawiadomienia osób zainteresowanych. Osoby te natomiast powinny być ewentualnie zawiadomione o dokonanym ogłoszeniu (art. 56 dekretu o post. spadk.). Stwierdzić przy tym należy, że wbrew twierdzeniu zawartemu w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, w aktach sprawy brak jest dowodów takiego zawiadomienia.Z tych wszystkich względów rewizję nadzwyczajną jako nieuzasadnioną należało oddalić.Sąd Najwyższy zwraca nadto uwagę, że przeprowadzone przez Sąd Powiatowy przesłuchanie świadków testamentu ustnego, a w istocie jego ogłoszenie nieprawidłowo określone jako postanowienie o stwierdzeniu treści testamentu ustnego - nie przesądza zupełnie kwestii ważności tego testamentu (patrz: orzeczenie S.N. z dnia 21 lipca 1951 r. C. 691/51, P. i Pr. z 1952 r. nr 1, s. 145 i n.). Przy rozpoznawaniu tego ostatniego zagadnienia przez właściwy sąd, przedmiotem jego kontroli staną się wszystkie przesłanki ważności spornego testamentu ustnego, nie wyłączając także i tych, które w jakikolwiek sposób związane są z zeznaniami świadków testamentu. Świadkowie ci mogą więc być ponownie przesłuchani, sytuacja bowiem w tym względzie nie powinna być oceniona inaczej niż przy badaniu ważności testamentu ustnego, który został przez świadków spisany (art. 82 zdanie drugie).