C 691/51

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 21 lipca 1951 r. w sprawie z wniosku Bronisława Z. o ogłoszenie testamentu, po rozpoznaniu rewizji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Powiatowego w Ł. z dnia 8 stycznia 1951 r. przekazanej do rozpoznania Sądowi Najwyższemu postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w L., zaskarżone postanowienie Sądu Powiatowego w Ł. uchylił, sprawę temu Sądowi do dalszego postępowania odesłał.Uzasadnienie faktyczneZałączając akt zejścia Antoniego Z., zmarłego dnia 23 września 1950 r. Bronisław Z. we wniosku z dn. 13.XII.1950 r. żądał ogłoszenia testamentu spadkodawcy, sporządzonego dnia 11 września 1950 r. Testament został sporządzony - według jego treści - przy obecności Przewodniczącego Prezydium Gminnej Rady Narodowej w T. Józefa K. i pracownika Prez. Gm. Rady Narodowej Mariana W. oraz Piotra W., zamieszkałego w L., Jadwigi D., zamieszkałej w T.". Testament zawiera oświadczenie spadkodawcy, że "czując się bliskim śmierci niniejszym testamentem zapisuje" - bliżej określony w testamencie swój udział we współwłasności nieruchomości - "na korzyść Z. B.". Dalej testament opiewa: "resztę majątku... pozostawia sobie żona moja Józefa do użytkowania, po śmierci jej reszta majątku ma przejść na Bronisława Z., który w zamian zobowiązuje się opiekować, żywić i otoczyć troskliwą opieką mnie i żonę moją aż do śmierci naszej.W wypadku niedostatecznej opieki nad nami lub złego traktowania wymawiam sobie w każdym razie unieważnić niniejszy testament i uznać za ważny datowany późniejszą datą.Ja zaś Bronisław Z. wymawiam sobie prawo uznać niniejszy testament za nie istniejący i zawarte w nim zobowiązania, i ile by moi darczyńcy okazali się zbyt dokuczliwi".Dokument został podpisany przez spadkodawcę, tegoż żonę Józefę Z., Bronisława Z., w charakterze "świadków" przez Mariana W., Piotra W. i Jadwigę D., nosi - poniżej podpisów stwierdzenia, że "testament niniejszy na zlecenie przewodniczącego GRN sporządził W. Marian", i dalsze poświadczenie ze strony Przewodniczącego Prezydium GRN., Józefa K. przez tegoż podpisane, o następującej treści:"Niniejszym stwierdzam, iż w mojej obecności sporządzono, odczytano, przez strony tj. Z. Antoniego, Z. Józefy i Z. Bronisława oraz obecnych świadków Mariana W., W. Piotra i Jadwigę D. niniejszy testament podpisany został. Oraz stwierdzam, że strony są w pełni sił umysłowych i zdolności prawnych".Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 8 stycznia 1951 r. postanowił "wniosek Bronisława Z. pozostawić bez uwzględnienia", przy czym przytoczył następujące uzasadnienie:"Testament w rozumieniu art. 74 pr. spadk. ma stanowić rozporządzenie jednej osoby swym majątkiem na wypadek śmierci. Złożony w sprawie testament nie odpowiada tej nazwie, podpisany przez testatora i zapisobiercę zawiera zobowiązanie obu stron dotyczące wypadków mających miejsce za życia testatora.Z tych względów Sąd odmówił zgłoszenia pisma nazwanego testamentem".Bronisław Z. założył środek odwoławczy, który nazwał zażaleniem.Sąd Wojewódzki w Lublinie "z mocy art. 4 kpn. i 388 kpc." postanowił "przekazać sprawę do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu", przy czym przytoczył następujące uzasadnienie:"W sprawie wyłania się zagadnienie prawne, czy w postępowaniu o ogłoszenie testamentu (art. 49 i nast. post. spadk.) sądy powołane są do rozstrząsania ważności testamentu, czy też przeciwnie należy dokonać otwarcia i ogłoszenia testamentu, chociażby nawet zachodziła jego oczywista nieważność.W kwestii tej praktyka sądów jest rozbieżna.Ponieważ od rozstrzygnięcia tego zagadnienia zależeć może wynik sprawy niniejszej, przeto Sąd Wojewódzki postanowił jak wyżej".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Z mocy art. 1 dekretu o postępowaniu spadkowym i art. 34 § 1 kpn. - w brzmieniu znowelizowanym - przeciwko postanowieniu Sądu Powiatowego, wydanemu w sprawie, służy rewizja a nie zażalenie. Skoro jednak pismo, nazwane zażaleniem, czyni zadość wymogom rewizji, należy - w myśl przyjętej zasady - mylną nazwę środka odwoławczego uznać za pozbawioną znaczenia i traktować pismo jako rewizję, jak to słusznie uczynił też Sąd Wojewódzki.Już pod rządem ustaw, które obowiązywały w Polsce przed unifikacją prawa cywilnego, przyjęty był pogląd w doktrynie i orzecznictwie, że Sąd nie może uzależniać otwarcia i ogłoszenia testamentu od kontroli jego ważności pod względem formalnym czy materialnym, lecz że winno ono nastąpić w stosunku do każdego dokumentu, który przedstawia się jako rozporządzenie ostatniej woli. Te zasady należy przyjąć także na tle przepisów zunifikowanego prawa spadkowego.Głównym celem otwarcia i ogłoszenia testamentu, jak wynika z art. 52 i nast. post. spadk., jest "ujawnienie treści testamentu", a nie orzekanie o jego ważności, a tym samym o nabyciu praw na jego podstawie ze strony zainteresowanych. Do innego wyniku wykładni nie może prowadzić okoliczność, że sąd spadku - po otwarciu i ogłoszeniu testamentu - winien o dokonaniu tej czynności w miarę możności zawiadomić osoby, których rozporządzenia testamentowe dotyczą, jako też, że może być zobowiązany w pewnych wyjątkowych przypadkach także do dalszych czynności, przewidzianych w art. 59 i 60 post. spadk. Zawiadomienia z art. 56 post. spadk. mają na celu tylko poinformowanie zainteresowanych o ewentualnie służących im uprawnieniach, dla umożliwienia im ich dochodzenia, czy stwierdzenia we właściwym toku postępowania (art. 69 i nast.) samo przez się jednak nie stanowi żadnego stwierdzenia tych praw czy ważności samego testamentu.Charakterystyczny dla stanowiska ustawodawcy jest w szczególności przepis art. 54 post. spadk., nakazujący sądowi otwarcie i ogłoszenie wszystkich testamentów spadkodawcy, jakie tylko zostały złożone. Musi więc nastąpić otwarcie i ogłoszenie także takich testamentów wcześniejszych, które - w sposób najzupełniej oczywisty - nie mają żadnego znaczenia prawnego i żadnych uprawnień dla kogokolwiek nie mogą zrodzić, skoro zostały odwołane, bądź to wyraźnie, bądź to przez sam fakt sporządzenia testamentu późniejszego, nie dającego się w żadnej części pogodzić z testamentem wcześniejszym (art. 93 pr. spadk.).Podkreślić należy także, że - z mocy art. 53 § 2 post. spadk. - o terminie otwarcia i ogłoszenia testamentu nie zawiadamia się osób zainteresowanych, co również przemawia za wykładnią, że przy tej czynności sąd spadku nie rozstrzyga, nawet implicite, o ważności testamentu, a tym samym o uprawnieniach zainteresowanych, gdyż trudno przypuścić, by ustawodawca chciał powierzyć sądowi wykonanie tak ważnego zadania z zupełnym pominięciem jakiegokolwiek istotnego udziału osób zainteresowanych, które jedynie "mogą być obecne przy czynności" otwarcia i ogłoszenia testamentu.Rozdział V działu II dekretu o postępowaniu spadkowym, normujący ogłoszenie testamentu, nie zawiera też przepisu, analogicznego do art. 78 tegoż dekretu, w myśl którego to przepisu "sąd odmówi stwierdzenia praw do spadku, jeżeli zachodzi oczywista nieważność testamentu".Pozorny wyjątek od zasady, że ogłoszenia testamentu nie należy uzależniać od uprzedniego stwierdzenia jego ważności, należałoby przyjąć tylko w takim razie, gdyby sądowi przedłożony został do ogłoszenia dokument, który już "prima facie" w sposób najzupełniej oczywisty - bez potrzeby czynienia dochodzeń czy rozstrzygania kwestii prawnych - nie może być w ogóle uważany za testament, więc np. pismo, nie zawierające w ogóle żadnych rozporządzeń na wypadek śmierci itp.Ta ostatnia ewentualność w sprawie oczywiście nie zachodzi, toteż oddalenie przez Sąd. Powiatowy wniosku o ogłoszenie zgłoszonego w sprawie testamentu było nieuzasadnione i zaskarżone postanowienie tego Sądu musi być uchylone, a sprawa odesłana do dalszego właściwego postępowania. Stosownie do wyjaśnień poprzednio udzielonych nie może Sąd Najwyższy w etapie postępowania, dotyczącym ogłoszenia testamentu, zająć stanowiska co do tego, czy odnośnie ważności testamentu, przedłożonego w sprawie, nasuwają się wątpliwości, i ewentualnie, jak by je należało rozstrzygnąć.