I CO 83/54

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Stanisława P. przeciwko Gabrieli B. i innym o uchylenie czynności egzekucyjnych:"Czy w przypadku, gdy komornik na podstawie wyroku w sprawie z powództwa dziecka pozamałżeńskiego przeciwko jego ojcu o płacenie alimentów zajął u ojca rzecz będącą własnością dziadka, dziecko może w procesie dziadka przeciwko niemu o zwolnienie rzeczy spod egzekucji bronić się skutecznie zarzutem, że dziadek jest zobowiązany do płacenia mu alimentów w miejsce ojca i czy do oddalenia powództwa wystarczy stwierdzenie w toczącym się procesie, że dziadek jest do płacenia alimentów zobowiązany?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"W przypadku, gdy komornik na podstawie wyroku zasądzającego alimenty na rzecz dziecka od jego ojca zajął przedmiot będący własnością dziadka, dziecko nie może w sprawie z powództwa dziadka przeciwko niemu o zwolnienie spod egzekucji bronić się skutecznie zarzutem, że dziadek jest zobowiązany do płacenia mu alimentów."Uzasadnienie faktyczneZ treści postawionego pytania wynika, że chodzi w nim o sytuację, jaka się wytwarza w procesie z art. 574 k.p.c., jeśli przy egzekucji alimentów zasądzonych na rzecz "dziecka pozamałżeńskiego" od jego ojca zajęto przedmiot stanowiący własność dziadka, który według zarzutu dziecka jest obowiązany do płacenia mu alimentów, ale przeciwko któremu nie został wydany tytuł egzekucyjny lub wykonawczy. Odpowiedź na to pytanie zależy od wyniku rozważań podjętych na szerszej płaszczyźnie, obejmujących częściowo także sytuacje pytaniem nie objęte. Istota bowiem zagadnienia jest tego rodzaju, że odpowiedź, czy to twierdząca, czy przecząca, musiałaby być taka sama, gdyby pozwanym w procesie o zwolnienie od egzekucji było dziecko, którego rodzice są małżeństwem, lub jakakolwiek inna osoba uprawniona do żądania alimentów. Zagadnienie dotyczy zatem ogółu spraw alimentacyjnych, a więc spraw o szczególnej doniosłości społecznej, a w dalszej konsekwencji i innych spraw. W istocie chodzi bowiem o rozstrzygnięcie ogólnego zagadnienia, czy pozwany w procesie z art. 574 k.p.c. może się bronić zarzutem, że powód - w świetle przepisów prawa materialnego - jest jego dłużnikiem.Za odpowiedzią przeczącą przemawia przede wszystkim wzgląd na konieczność ścisłego przestrzegania - szczególnie doniosłej w porządku prawnym Państwa Ludowego - zasady praworządności, w której duchu sądy powinny wychowywać obywateli całą swoją działalnością (art. 3 prawa o ustroju sądów powszechnych). Obowiązujące ustawodawstwo nie dopuszcza użycia przez wierzyciela samowoli w jakiejkolwiek formie przy realizacji jego roszczeń, lecz normuje szczegółowo i wyczerpująco zasady i tryb postępowania egzekucyjnego w sposób gwarantujący ochronę tak interesu społecznego, jak i praw wierzyciela, dłużnika oraz osób trzecich.Jedną z głównych zasad postępowania egzekucyjnego stanowi uzależnienie jego wszczęcia i dalszego prowadzenia od istnienia tytułu wykonawczego, który stanowi "podstawę egzekucji" (art. 533 k.p.c.). Egzekucja dopuszczalna jest tylko przeciwko dłużnikowi wymienionemu w tytule wykonawczym lub, w razie przejścia obowiązku, przeciwko osobie wymienionej w klauzuli wykonalności (art. 541 k.p.c.). Zanim więc egzekucja prawnie może wchodzić w grę, wierzyciel musi uprzednio uzyskać przeciwko dłużnikowi tytuł egzekucyjny, najczęściej w postaci orzeczenia sądu powszechnego. "Proces egzekucyjny" jest poprzedzony zatem z reguły "procesem rozpoznawczym" ("jurysdykcyjnym"). Tymczasem, w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na postawione pytanie cały ten porządek prawny uległby odwróceniu. Zaczynałoby się bowiem od czynności egzekucyjnej zajęcie, a dopiero na podstawie powództwa z art. 574 k.p.c., wytoczonego przez osobę trzecią, musiałby się rozwinąć swego rodzaju etap rozpoznawczy z rozstrzygnięciem zresztą tylko w uzasadnieniu wyroku, który by miał dopiero wyjaśnić, czy w ogóle istnieje zobowiązanie powoda, którym pozwany stara się usprawiedliwić dokonane zajęcie. Gdyby nawet rozstrzygnięcie to miało wypaść na korzyść pozwanego, to i w tym wypadku szłoby w istocie o sankcjonowanie prowadzenia egzekucji, wbrew zasadom wyżej wskazanym, przeciwko osobie, co do której tytuł nie istnieje, i to na podstawie tytułu wydanego przeciwko innemu dłużnikowi.Postępowanie egzekucyjne zmierza do zaspokojenia roszczenia wierzyciela z majątku tego dłużnika, który wymieniony jest w tytule. Ustawodawca stwarza szczególne gwarancje zabezpieczające przed naruszeniem majątku osób trzecich. Taką gwarancję zapewnia między innymi art. 589 § 2 k.p.c., w myśl którego dłużnik "winien wymienić komornikowi znajdujące się w jego władaniu ruchomości, względem których osobom trzecim służy prawo żądania zwolnienia ich od egzekucji, ze wskazaniem adresu tych osób", po czym "komornik zawiadomi o zajęciu osoby wskazane przez dłużnika". To zawiadomienie ma ułatwić osobie trzeciej skorzystanie z ochrony, jaką jej ustawodawca zapewnił w art. 574 k.p.c. w postaci powództwa o zwolnienie od egzekucji, jeżeli egzekucja "narusza prawa tej osoby", w szczególności dlatego, że została skierowana do przedmiotu, który "stanowi jej własność", a nie własność dłużnika. Tylko też to zagadnienie własności jest właściwym i jedynym przedmiotem rozstrzygnięcia w takim sporze, nie zaś problem, czy pozwanemu służy w stosunku do powoda jakieś roszczenie, choćby pozostawało ono w związku z tym roszczeniem, które jest objęte tytułem wykonawczym stanowiącym podstawę zajęcia. Jeśli bowiem powód jest współzobowiązanym z dłużnikiem lub poręczycielem, to przez to nie staje się on jeszcze dłużnikiem w rozumieniu prawa egzekucyjnego. Nie można też prowadzić egzekucji z majątku np. jednego z dłużników solidarnych na podstawie wyroku wydanego przeciwko innemu dłużnikowi solidarnemu i dłużnik, co do którego nie ma tytułu, może, w razie zajęcia przedmiotu stanowiącego jego własność, wytoczyć powództwo z art. 574 k.p.c., a pozwany nie może w takim sporze bronić się skutecznie zarzutem, że powód odpowiada za ten sam dług solidarnie.Tym bardziej zasada ta musi obowiązywać co do stosunku objętego postawionym pytaniem. Dziadek i ojciec nie są bowiem dłużnikami solidarnymi i nie chodzi tu o ten sam obowiązek alimentacyjny. Obowiązek dziadka jest samoistny i powstaje najczęściej dopiero wtedy, gdy ojciec nie może świadczyć alimentów, a więc gdy obowiązek ojca w danym czasie nie istnieje. Obowiązek dziadka jest poza tym odmienny od obowiązku ojca.W stosunku do dziadka roszczenie alimentacyjne służy tylko temu dziecku, które jest w niedostatku, gdy w stosunku do ojca roszczenie dziecka małoletniego nie jest uzależnione od tego zastrzeżenia. Ojciec obowiązany jest do utrzymania dziecka w zasadzie na tej samej stopie, na jakiej sam żyje, lub może żyć stosownie do swych możliwości zarobkowych i majątkowych, natomiast w stosunku do dziadka takiej ogólnej zasady przyjąć nie można.Osoba trzecia ma z reguły interes prawny w żądaniu zwolnienia od egzekucji przedmiotu stanowiącego jej własność, bez względu na ewentualny swój dług wobec pozwanego wierzyciela. Prowadzenie bowiem egzekucji z jej majątku bez uzyskania przeciwko niej tytułu pogarsza jej sytuację, czyniąc z niej jakby "dłużnika egzekucyjnego" na pewnym odcinku, nie zapewniając jej równocześnie tych gwarancyj, jakie ustawodawca przewidział dla ochrony praw dłużnika i stwarzając wiele powikłań i nawet wyraźnych pokrzywdzeń. Bez wyczerpywania tego zagadnienia wystarczy wskazać na kilka momentów.Rzeczywisty "dłużnik egzekucyjny", przeciwko któremu wydany został tytuł, wie dokładnie, że jest zobowiązany do świadczenia i zna jego wysokość. Jeśli nie chce narazić się na koszty postępowania egzekucyjnego uiści on świadczenie we właściwym czasie. Tymczasem w razie przyjęcia odpowiedzi twierdzącej osoba trzecia poniosłaby zawsze koszty egzekucyjne (zostałyby one pokryte z licytacji jej własności), ilekroć nie wniosłaby ona powództwa z art. 574 k.p.c. lub gdyby w toku rozpoznania tego powództwa wierzycielowi udało się wykazać, że służy mu do niej roszczenie. Należy podkreślić, że osoba trzecia nie koniecznie musi być w "złej wierze" w tym sensie, że ociąga się z płaceniem długu, którego istnienie i wysokość są dla niej oczywiste. Dotyczy to w szczególności i spraw alimentacyjnych. Biorąc rzecz przykładowo, okoliczność, że nie istnieje chwilowo obowiązek krewnego bliższego stopniem (np. ojca), nie wyjaśnia jeszcze dostatecznie w każdym wypadku, czy powiększa się tylko obowiązek innego krewnego tegoż stopnia (np. matki), czy też wchodzi w grę obowiązek krewnego dalszego (np. dziadka, czy dziadków, jeśli jest ich więcej) i w jakiej wysokości.Dłużnik może być obecny przy czynnościach egzekucyjnych i może żądać obecności świadków (art. 558 k.p.c.). Tego istotnego prawa osoba trzecia jest pozbawiona.Zajęcie jest wstępem do licytacyjnego spieniężenia zajętego przedmiotu i zaspokojenia wierzyciela. Umorzony zostaje tym samym dług dłużnika wymienionego w tytule wykonawczym. Jeżeli świadczenia objęte tytułem nie zostały zaspokojone całkowicie, komornik zwraca wierzycielowi tytuł, zaznaczywszy na nim wynik egzekucji (art. 362 k.p.c.). Jeśli zaś po zaspokojeniu wierzycieli pozostanie jeszcze "reszta", to komornik wyda ją dłużnikowi (art. 803 § 2 k.p.c.). Sankcjonowanie więc prowadzenia egzekucji z majątku osoby trzeciej, która nie jest dłużnikiem egzekucyjnym, prowadziłoby do jej pokrzywdzenia i wywoływałoby trudne do rozwiązania powikłania i dalsze procesy.Wypada rozważyć, czy za odpowiedzią twierdzącą na postawione pytanie nie przemawia wzgląd na dobro dziecka. Ten argument zaważył decydująco na treści jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego, a mianowicie orzeczenia z dnia 7 lutego 1952 r. C. 1885/51 (Państwo i Prawo 8-9/52, s. 368). Argumentacji tej jednak nie można uznać za wystarczającą.Dobro dziecka i zawsze z nim zbieżny interes społeczeństwa niewątpliwie są głównym drogowskazem wykładni przepisów ustaw w sprawach, które dotyczą praw dzieci. Wykładnia jednak i w tym wypadku musi być, stosownie do wymagań ludowej praworządności, utrzymana ściśle w ramach obowiązujących przepisów prawa. Państwo Ludowe, które szczególną opieką i ochroną otacza rodzinę, wprowadziło szereg norm z reguły nieznanych dotychczasowemu ustawodawstwu, które w wysokim stopniu ułatwiają i w pełni zabezpieczają skuteczne dochodzenie alimentów ze strony ogółu uprawnionych, a w szczególności ze strony dzieci, oczywiście bez względu na to, czy pochodzą, czy też nie pochodzą od męża matki. Można tu wymienić np. art. 28, 153 § 5, 236 § 2, 329 § 2 pkt 2, 341 § 1, 517 § 2 i 3, 537 § 2, 582 § 1-3, 638 § 2, 644 § 2, 875 i 876 k.p.c. Właściwe wykorzystanie tych przepisów pozwoli w szczególności na uzyskanie w krótkim czasie alimentów także w sytuacji, której dotyczy postawione pytanie, to jest w takim wypadku, gdy wyrok zasądzający alimenty od ojca nie może być wykonany i wchodzi w grę obowiązek alimentacyjny dziadka. Dziecko (jego matka lub opiekun) powinno natychmiast wytoczyć nowe powództwo przeciwko dziadkowi (dziadkom odpowiedzialnym solidarnie z mocy art. 72 Kod. rodz.) i zgłosić wniosek o zabezpieczenie powództwa z art. 875 k.p.c. Uwzględnienie takiego wniosku w omawianej sytuacji będzie raczej regułą, to też dziecko uzyska natychmiast tytuł pozwalający mu na zgodne z prawem urzeczywistnienie swych roszczeń alimentacyjnych. Wytoczenie takiego powództwa będzie z punktu widzenia dobra dziecka korzystne też dlatego, że w ten sposób uzyska ono tytuł wykonawczy zapewniający mu alimenty na dłuższy okres czasu, podczas gdy z punktu widzenia odpowiedzi twierdzącej na postawione pytanie mogłoby ono wyegzekwować świadczenia alimentacyjne tylko za okres ubiegły, dla których dokonano zajęcia. W konsekwencji to ostatnie rozwiązanie nie zwalniałoby dziecka od potrzeby wytoczenia powództwa. Gdy ponadto rozstrzygnięcie o obowiązku alimentacyjnym dziecka, zawarte tylko w uzasadnieniu wyroku rozstrzygającego powództwo z art. 574 k.p.c., nie stwarzałoby powagi rzeczy osądzonej, mogłoby dochodzić do rozbieżnych rozstrzygnięć, co również nie dałoby się pogodzić z zasadą praworządności.Powyższy stan rzeczy wskazuje równocześnie na to, że przeciwko odpowiedzi twierdzącej przemawia także zasada ekonomii procesowej, skoro wynik wysiłku włożonego przez sądy i strony w toku "incydentalnego" rozpoznawania sprawy o alimenty w ramach procesu o zwolnienie od egzekucji byłby bardzo ograniczony i nie zwalniałby od potrzeby ponownego rozstrzygania tych samych zagadnień w dalszym postępowaniu sądowym.Z wszystkich powyższych przyczyn należało na postawione pytanie odpowiedzieć przecząco.