III CRN 105/69

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletnich Zbigniewa, Aldony-Marii i Wiesława W. przeciwko Władysławowi W. o alimenty, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Powiatowego w Jaworze z dnia 29 lipca 1968 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMałoletni powodowie, zastąpieni przez matkę, domagali się zasądzenia od pozwanego - ich ojca - alimentów w kwocie po 300 zł miesięcznie dla każdego twierdząc, że matka nie może ich sama utrzymać.Z załączonego do akt sprawy zaświadczenia Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w R. z dnia 31 maja 1968 r. (k. 5) wynika, że matka powodów posiada 1/3 domku robotniczego oraz działkę ziemi o ogólnej powierzchni 0,57 ha i przychodowości rocznej 2.930 zł, a zarobkowo nie pracuje, mając na utrzymaniu troje dzieci w wieku 10, 9 i 7 lat.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 29 lipca 1968 r. oddalił powództwo.Sąd ustalił na podstawie akt Kp 885/67, że pozwany odbywa karę więzienia w okresie od 10 sierpnia 1967 r. do 10 lutego 1970 r., i że na mocy wyroku karnego ma obowiązek wyrównać wyrządzoną Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w R. szkodę w wysokości 90.384,74 zł.Biorąc pod uwagę oświadczenie matki powodów, iż do chwili osadzenia w więzieniu pozwany żył w zgodzie z żoną i łożył na utrzymanie rodziny, sąd wyraził pogląd, że pozwany może dobrowolnie przyczyniać się w miarę swych możliwości do zaspokojenia potrzeb rodziny, a dochodzenie alimentów na drodze sądowej szkodzi interesom jednostki gospodarki uspołecznionej, będącej wierzycielem pozwanego.Wyrok powyższy uprawomocnił się, zaskarżył go jednak Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną z urzędu i z zachowaniem terminu z art. 421 § 2 k.p.c.Zarzucając naruszenie art. 3 § 2, 224 § 1 i 316 § 1 k.p.c. oraz art. 133 k.r. i op. rewizja nadzwyczajna wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Jaworznie do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną. Trafnie rewizja nadzwyczajna podkreśla, że w sprawie alimentacyjnej Sąd powinien szczególnie dążyć do wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnych (art. 3 § 2 k.p.c.).Pomijając ten obowiązek Sąd Powiatowy niesłusznie uznał, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia (art. 224 § 1 k.p.c.) i wydał wyrok z rażącym naruszeniem art. 316 § 1 k.p.c.Sąd Powiatowy nie dokonał ustaleń co do usprawiedliwionych potrzeb małoletnich powodów i możliwości zaspokojenia tych potrzeb, czy to z dochodu z ich majątku, czy też ze świadczeń alimentacyjnych, do których byłaby zobowiązana, zależnie od sytuacji majątkowej, ich matka.Zebrany dotąd materiał dowodowy, ograniczający się w istocie do wspomnianego zaświadczenia Prezydium Rady Narodowej, wymaga stosownego uzupełnienia.Gdyby zaś w zależności od wyniku dokonanych prawidłowo ustaleń, po wyczerpującym i wszechstronnym wyjaśnieniu sprawy, okazało się, że powodom służy na podstawie art. 133 § 1 k.r. i op. roszczenie alimentacyjne w stosunku do pozwanego, wówczas zakres jego świadczeń alimentacyjnych zależałby od jego zarobkowych i majątkowych możliwości, także wymagających wyjaśnienia w toku procesu.Błędny jest pogląd Sądu Powiatowego, że ujawnione w sprawie okoliczności wyłączają możliwość dochodzenia przez powodów roszczenia alimentacyjnego od pozwanego.Można założyć, że z chwilą osadzenia pozwanego w więzieniu przestał on świadczyć na utrzymanie rodziny, wobec czego nie może mieć decydującego znaczenia stan rzeczy istniejący uprzednio, w szczególności zaś zgodność pożycia małżeńskiego z matką powodów i wywiązywania się pozwanego z obowiązków wobec rodziny.Bez dostatecznego uzasadnienia przyjął Sąd Powiatowy, że pozwany, mimo pobytu w więzieniu, przyczyni się drogą dobrowolnych świadczeń do zaspokojenia - w miarę swych możliwości - potrzeb małoletnich powodów. Podkreślić bowiem należy, że dobrowolne świadczenia ze strony więźnia są uzależnione od odpłatnego zatrudnienia go w więzieniu. Zgodnie zaś z § 88 ust. 2 Zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 lutego 1966 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. Urzęd. Min. Spr. Nr 2, poz. 12) do odpłatnego zatrudnienia kieruje się w pierwszej kolejności więźniów, od których zasądzono alimenty.Zadłużenie pozwanego w stosunku do Gminnej Spółdzielni, nawet stwierdzone wykonalnym wyrokiem, nie pozbawia małoletnich powodów roszczenia alimentacyjnego i prawa do ochrony tego roszczenia na drodze sądowej.Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1963 r. (III Cr. 70/63 - OSNCP 1964, poz. 116) dzieci, których ojciec jest dłużnikiem innej osoby, mają "interes prawny w uzyskaniu wyroku zasądzającego alimenty, aby móc egzekwować swą należność i partycypować w podziale funduszów uzyskanych w drodze egzekucji w zbiegu z innymi wierzycielami".Stanowisko, jakie zajął w zaskarżonym wyroku Sąd Powiatowy, zdaje się wskazywać na to, że sąd dopatrywał się fikcyjności procesu. Pogląd taki byłby jednak usprawiedliwiony dopiero wówczas, gdyby się okazało, że strony zmierzają do uzyskania wyroku stwierdzającego obowiązek alimentacji, który bądź nie istnieje w ogóle, bądź też istnieje, ale w węższym od żądanego zakresie.Jednak Sąd Powiatowy nie dokonał odpowiednich ustaleń, które uzasadniałyby taką ocenę.Z tego zaś punktu widzenia istotne znaczenie miałoby np.: wyjaśnienie sytuacji materialnej rodziny pozwanego przed osadzeniem go w więzieniu i porównanie jej z aktualną sytuacją materialną powodów, a przede wszystkim stwierdzenie z jakich źródeł czerpano środki na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania.Jeżeli bowiem na pokrycie tych kosztów przeznaczone było wynagrodzenie, jakie pozwany ewentualnie uzyskiwał na podstawie umowy o pracę, a dochody z innych źródeł (uprawa działki) nie wystarczyły na zaspokojenie wydatków rodziny, wówczas budziłby zastrzeżenie wniosek, że pozew wniesiony został w celu uniknięcia egzekucji wierzytelności jednostki gospodarki uspołecznionej.Z przedstawionych względów i wobec niewyjaśnienia sprawy, należało orzec jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c.).